ЁС-ни тамал биримлери
Биримлени халкъла арасы системасыны (ЁС) тамал биримлери — ЁС-нифизикалыкъ уллулукъларыны ёлчелеуде джети тамал биримидиле. Бу уллулукъла — узунлукъ, масса, заман, электрик токну кючю, термодинамикалыкъ температура, затны саны эмда джарыкъны кючюдю. Аланы ёлчелерге биримле — ЁС-ни тамал биримлеридиле — метр, килограмм, секунд, ампер, кельвин, моль эм канделады [1][2].
ЁС-ни тамал биримлерин Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросу белгилейди. ЁС-ни тамал биримлерини толу ачыкълауу эмда суратлауу, эм ЁС-ни юсюнден да толу билгилени ЁС-ни бар болгъан брошюрюнде барды эмда сайтында берилгенди[3].
Тамал биримле
[тюзет | къайнакъны тюзет]Таблицада ЁС-ни бютеу тамал биримлери ачыкълаулары бла, кириллицада эмда халкъла арасы белгилеулери бла, алагъа байалмалы физикалыкъ уллулукълары эмда джаратыуларыны къысха ангылатыулары бла берилгендиле.
| Бирим | Белгилеу | Уллулукъ | Ачыкълау[4] | Джаратылыу тарихи, эски ачыкълаулары |
|---|---|---|---|---|
| Секунд | с s |
Заман | Секундну уллулугъу цезий-133 атомуну 0 К температурада тамал халыны бек джукъа чачылыууну фрекансыны сан магъанасыны фиксациясы бла белгиленеди, 9 192 631 770 таякъланыу кёзюуге тенгди, ол цезий-13 атомуну эки бек джукъа дараджаларыны арасы бла кёчюуюне тенг болады.}}. | Кюн суткала 24 сагъатха бёлюнедиле, хар сагъат 60 минутха, хар минут да 60 секундха. Секунд — кюн сутканы 1⁄(24 × 60 × 60) неда 1/86400 кесегиди. Бусагъатдагъы ачыкълаууну Ёлчеле бла чегимлени ючюнден XIII генерал конференция 1967 джылда бегитгенди. |
| Метр | м m |
Узунлукъ | Метрни уллулугъу джарыкъны терклигин вакуумда санлы магъанасын фиксациясы бла белгиленеди, кескин 299 792 458 тенгди, ЁС-ни бирими бла берилсе м·с−1[к 1]. | Джерни экваторундан шимал полюсха Парижни меридианы бла баргъан аралыкъны 1⁄10,000,000. Бусагъатдагъы ачыкълаууну Ёлчеле бла чегимлени ючюнден XVII генерал конференция 1983 джылда бегитгенди |
| Килограмм | кг kg |
Масса | Килограммны уллулугъу 6,626 070 15 × 10−34 кескин тенг болгъан, Планкны h дайымыны Дж⋅с бла берилсе, сан магъанасыны фиксациясы бла белгиленеди. | 4 °C температура бла тенгиз дараджада стандарт атмосфералыкъ басымда бир куб дециметр (литр) таза сууну массасыды. Эки джыл чакълы бирни килограммны эталону болуб материал мурдорла тургъандыла — Архив килограмм, артдан Килограммны халкъла арасы эталону. |
| Ампер | А A |
Электрик токну кючю | Амперни уллулугъу кулонлада берилген эсе, 1,602 176 634 × 10−19 тенг болгъан элементар джерлеуню санлы магъанасы e фиксациясы бла белгиленеди. | Тамал ачыкълауун кёргюзген аллындагъы ачыкълауу: ампер, эки параллель ахырсыз узунлукълары болгъан эмда кёнделен кесилиуюню сыйсыз аз майданлыгъы болгъан тюз сызлы кёчюрюучюле бла тюрленмеген токну кючюдю, вакуум бир биринден 1 м аралыкъда джерлешгенди, эмда 1 м узунлугъу болгъан кёчюрюучюде 2e ньютоннга тенг иш бирлик чыгъарыргъа болгъанды. |
| Кельвин | К K |
Термодинамикалыкъ температура | Кельвинни уллулугъу, 1,380 649 × 10−23 тенг болгъан Больцманны k дайымы Дж/К бериле эсе аны санлы магъанасын фиксациясы бла белгиленеди. | 1967—2019 джыллада сууну ючлю нохтасыны термодинамикалыкъ температурасыны 1/273,16 кесеги деб белгиленнгенди [к 2]. Кельвинни шкаласы Цельсийники бла бир атламгъа иеди (тарихде — суну атмосферада къайнау эмда бузлау температурасыны алымындан 1⁄100), алай а 0 кельвин — абсолют нолну температурасыды, буну эриу температурасы тюлдю. Бусагъатдагъы ачыкълаугъа кёре Цельсийни шкаласыны нолу сууну ючлю нохтасыны температурасы 0,01 °C тенг болурча джарашдырылгъанды. Эсебинде Цельсийни эм Кельвинни шкалалары 273,15 тайышдырылгъандыла[6]: T [°C] = T [K] − 273,15. |
| Моль | моль mol |
Затны саны | Бир молда 6,022 140 76 × 1023 элемент барды[к 3]. Бу сан Авогадноу дайымы NA, моль−1 биримледе берилген тюрленмеген магъанасыды эмда атына Авогадрону саны дейдиле. | Атомн ауурлукъ неда молекулалыкъ ауурлукъ, моллукъ массаны дайымына юлешиннген, 1 г/моль. 1971—2019 джыллада углерод-12 12 граммында болгъанча бир структуралыкъ элементи болгъан системаны затларыны саны деб белгиленнгенди. |
| Кандела | кд cd |
Джарыкъны кючю | Канделланы уллулугъу, лм·Вт−1 эквивалент болгъан ЁС-ни биримлери м−2·кг−1·с3·кд·ср неда кд·ср·Вт−1 бла бериле эсе, 683 теппе-тенг болгъан 540·1012 Гц фрекансны монохроматик таякъланыуну джарыкълыкъ эффектлигини санлы магъанасыны фиксациясы бла белгиленеди. | Джаннган джау чыракъ (ингил. Candlepower, эски. Джарыкъны кючюню британ бирими), берген джарыкъны кючю. Бусагъатдагъы белгилеу 1979 джылда Ёлчеле бла чегимлени ючюнден XVI генерал конференция къабыл этилгенди. |
Тамал биримлени атлары эмда белгилери ЁС-ни башха биримлери кибик гитче харифледен джазыладыла (юлгюге, метр эмда аны белгилениую м). Алай а бу джорукъда да айырыулары болады: алимлени атлары бла берилген биримлени белгилеулери уллу харифледен джазыладыла (юлгюге, ампер эмда аны уллу хариф бла белгилениую А).
Тамал эмда чыгъарылгъан биримле
[тюзет | къайнакъны тюзет]ЁС-ни къалгъан биримлери чыкъгъан биримледиле эмда тамалладан Халкъла арасы уллулукъла системасыны ЁС-инде хайырландырлгъан физикалыкъ уллулукъланы бири-бири бла байлагъан тенглендириулери бла чыгъарыладыла.
Тамал биримле аны бла бир ёлчемлиги болгъан чыгъарлыгъан уллулукъла ючюн да хайырландырылыргъа боладыла. Сёз ючюн, джауумланы саны сыйымны майданлыкъгъа бёлюнюуюнден юлешими кибик белгиленеди эмда ЁС-де метрледе белгиленеди. Бу болумда метр когерент[en] чыгъарылгъан бирим болады[2][к 4].
ЁС-ни, константаланы фиксациясыны юсю бла белгилеу тамал эмда чыгъарылгъан биримлени айырыуун дауламайды. Алай болса да бу айырыу тарих чурумла бла эмда таблыкъ ючюн къалгъанды[8].
Ёлчелеу биримлени маджаллашдырыу
[тюзет | къайнакъны тюзет]Метрлик конвенцияны 1875 джылда алыныуундан башлаб, тамал биримлени ачыкълаулары талай керек тюрленнгенди. Метрни ачыкълаууну тюрлениунден (1960 джыл) сора, килограмм табигъатны энчилиги болмай, физикалыкъ артефакт болуб белгиленнген ахыр бирим болуб къалгъанды. Алай болса да, моль, ампер эм кандела килограммгъа байланнганлары себебли, ала да адамла этген килограммны эталонуна байламлы болургъа керек болгъандыла. Метр джарыкъны терклигини юсю бла белгиленнгени кибик, узун заманны метрология, килограммны тамал физикалыкъ константаланы тамалында килограммгъа айгъакълау джолланы излгенендиле.
XXI ёмюрню башында Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросу ЁС-ни баш биримлерини, материал артефактлагъа (эталонлагъа) байламлы болмагъан, джангы ачыкълауларын хазырлагъанды. Бу иш тамамы бла 2018 джылда Ёлчеле бла чегимлени юсюнден XXVI генерал конференциясында къабыл этилиую бла тындырылгъанды. Тюрлениуле кючге 2019 джылда киргендиле.
ЁС-ни тёрт тамал биримини ачыкълаулары магъаналы тюрленнгендиле: килограмм, ампер, кельвин эм моль. Бу биримлени джангы ачыкълаулары берилген тамал физикалыкъ дайымланы санлы магъаналарыны фиксациясында тамал алгъандыла: Планкны дайымыны, элементар электрик джерлеуню, Больцманны дайымыны эм Авогадрону саныны. Бютеу бу уллулукълагъа Илму бла техникагъа билгилени юсюнден комитети (CODATA) тыйыншлы кёрген эм кескини ёлчелеулени тамалында, кескин магъанала берилгенди.
ЁС-ни джангы сыфаты
[тюзет | къайнакъны тюзет]2019 джылда кючге кирген ачыкълауда, ЁС — [9]:
- Цезий-133-ню атомуну тамал халыны бек джукъа чачылыууну терк-терклиги (фреканс) 9 192 631 770 Гц бла теппе-тенг;
- вакуумда джарыкъны терклиги c - 299 792 458 м/с бла теппе-тенг;
- Планкны дайымы ℎ - 6,626 070 15e Дж·с бла теппе-тенг;
- элементар электрик джерлеу e - 1,602 176 634e Кл бла теппе-тенг;
- Больцманны дайымы k - 1,380 649e Дж/К бла теппе-тенг;
- Авогадрону саны NA - 6,022 140 76e моль−1 теппе тенг;
- 540e Гц фрекансы болгъан монохроматик таякъланыуну джарыкълыкъ эффектлиги Kcdв 683 лм/Вт бла теппе-тенг болгъан биримлени системасыды.
Комментарийле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ Ол демеклик метр — джарыкъны вакуумда 1 / 299 792 458 секунд заман интервалда баргъан джолну узунлугъуду.
- ↑ 2005 джылда Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы комитети сууну ючлю нохасыны баджарыуда сууну изотоп къурамына джангы излемле белгилегенди: 0,00015576 моль 2H бир моль 1Н, 0,0003799 моль 17О бир моль 16О эм 0,0020052 моль 18О бир моль 16О[5]
- ↑ Молну хайырландырыуда структуралыкъ элементле аллындан белгиленирге керекдиле, эмда атомла, молекулала, ионла, электронла эм башха кесекчиле неда кесекчилени энчи къауумлары болургъа боладыла.
- ↑ Когерент чыгъарылгъан биримле — пропорциялыкъ коофициентсиз тенглендириуле бла къуралгъан чыгъарылгъан биримледиле. Тергеуледе коэффициентлери болмагъаны себебли, бютеу уллулукъланы магъаналарын ЁС-ни биримлеринде кёргюзюрге керек болса, формулалагъа биримни сайламына кёре коэффициент киргизирге керек болмайды. Чыгъарылгъан биримле быллай принцип бла къуралгъан бирим системалагъа когерент бирим системала дейдиле[7].
Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ Брошюра СИ, 2019, с. 18, 130
- 1 2 Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины / Пер. с англ. и фр.. — 2-е изд., испр. — СПб.: НПО «Профессионал», 2010. — Б. 20. — 82 б. — ISBN 978-5-91259-057-3.
- ↑ ЁС-ни брошюрю, 2019
- ↑ ЁС-ни брошюрю, 2019, с. 18—23, 130—135
- ↑ Брошюра СИ, 2019, с. 76, 184
- ↑ ГОСТ 8.417—2002. М.: Стандартинформ (2010). — ГОСТ введён в действие с 1 сентября 2003 года.
- ↑ Система единиц // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ ЁС-ни брошюрю, 2019, с. 17, 129
- ↑ ЁС-ни брошюрю, 2019, с. 15—16, 127—128
Джибериуле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ЁС-ни тамал биримлери Архивная копия от 16 февраль 2021 на Wayback Machine(ингил.) Ёлчеле бла чегимлени халкъла арасы бюросуну сайтында
- Le Système international d’unités (SI) / The International System of Units (SI). — BIPM, 2019. — ISBN 978-92-822-2272-0.