Ёлет
.jpg)
Ёлет неда Эпиде́мия (лат. epidemia, грек. επιδημία — «халкъ ичинде джайылгъан», чыкгъаны ἐπι — ичинде эм δῆμος — халкъ) — къалгъан заманда бу территорияда белгиленнген ауруу дараджагъа кёре прогресс халда адамланы ичинде ёсген аурууду эм къайын болумгъа чурум болургъа болады[1]. Тюз ауруула ючюн, талай джылны орта статистикалыкъ дараджасын тамалгъа алыб, кёб медицина къуралышла кеслерини энчи эпидемиялыкъ босагъасын тергейди.
Эпидемияланы эмда ала бла кюрешиуню амалларын тинтген мединица бёлюмге, — эпидемиология дейдиле[2]. Ол инфекциялы эмда инфекциясысыз аурууланы эпидемияларын тинтеди[3].
Эпидемияла бла пандемияланы тизмелери
[тюзет | къайнакъны тюзет]Эпидемиялыкъ процесс
[тюзет | къайнакъны тюзет]Эпидемиялыкъ процесс, аурууну (инфекцияла ауруу болса — инфекцияны къозгъаучусуна) популяцияны ичинде тыйыгъычсыз джайылыууду. Башха тюрлю айтылса, эпидемиялыкъ процессни джаратылыуу ючюн юч фактор (неда шарт) керекди:
- инфекциялы процессни къозгъаучусуну неда инфекциясыс аурууну чурумуну къайнагъы;
- бири-биринден кёчюуню механизми;
- ауруугъа тутулуучу адамла (неда башха тюрлю джанлы организмле: джаныуарла, ёсюмлюкле).
Эпидемияланы чыгъыуларына эм барыуларына табигъат шартлада да баргъан процессле да (табигъатда чыкъгъан, эпизоотии э. а. к.), социал факторла да (коммунальное джарашдырыу, турмуш болумла, саулукъ сакълауну халы э. б.).
Къайнагъы къуру адам болгъан инфекцияла антропонозладыла, адамдан да, джаныуардан да джукъгъан инфекцияла уа — антропозоонозладыла.
Инфекцияла ауруулада джугъуудан биринчи кёрюннген ышанлагъа дери белгили бир заман ётеди, аннга инкубацион кёзюу дейдиле. Бу кёзюуню узунлугъу тюрлю-тюрлю инфекцияла ючюн башха-башха болады — талай сагъатдан, талай джылгъа дери.
Инфекцияны къозгъаучусуну кёчюуюню механизмлери
[тюзет | къайнакъны тюзет]Ауруну халына кёре эпидемияны заманында инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде бу механизмле болургъа боллукъдула:
- фекал-ораллы (асламысы бла суу, ашарыкъ эм контакт-турмуш джол бла болады) (юлгюге, дизентерия бла къарын тели ауруу);
- хауа-тамчы (юлгюге, гриппде);
- трансмиссиялыкъ (безгекде эм чапыргъан тели аурууда);
- контактлы (АИДВ-инфекцияда (ВИЧ), къутургъан аурууда).
Бир-бирде инфекция къозгъаучуну кёчюуюнде талай механизм да орун алады. Адамны чархына инфекция къайсы джол бла киргенине кёре, аурууну баргъаны да тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн, ёпке эмина, эминаны ичеги эм тери-бубон формасы неда салемелик баргъанлары бири-биринден бек айрыды. Инфекциялы факторла инфекциясыз аурууланы рисклерини факторлары болургъа боладыла.
Эм уллу эпидемияла
[тюзет | къайнакъны тюзет]- «Юстинианны эминасы» (551—580), Кюнчыгъыш Рим империяда чыгъыб бютеу Джууукъ Кюнчыгъышны басханды. Бу эпидемиядан 100 млн чакълы бир адам ёлгенди.
- «Къара ёлюм» — бубон ёпке эминаны эпидемиясыды, орта ёмюрледе Европаны XIV ёмюрде басханды. 100—200 миллион адамны джашауун къоратханды.
- «Испан грипп» — Биринчи дуния къазауатдан сора 550 млн чакълы бир адамгъа неда адам улуну 30 % джукъгъанды[4]. 50—100 млн чакълы бир адам, неда Джерде джашагъанланы 2,7—5,3 % [5], бу эпидемия, адам улуну тарихинде эм уллу катастрофаланы бирине саналады[6][7][8][9]. Алай бла, ауруу джукъгъаланы ичинде ёлюб къорауну 10—20 % болгъанды.
- «COVID-19 пандемия» — SARS-CoV-2 коронавирусну джайылыуундан чыкъгъан пандемия [10]. Вирус бла аурууну биринчи джайылыууу 2019 джылны декабрында Уханда тюбелгенди, Къытай[11][12][13]. 2020 джылны 30 январында Саулукъ сакълауну бютеудуния организациясы бу къабыныуну «халкъла арасы магъанасы болгъан джамагъат саулукъ сакълауда къоркъуулу болум» баям этгенди, 11 мартда уа — пандемия баямлагъанды[14][15]. 2025 джылны январына кёре, дуния башында 777 миллион адам инфекцияны тутхандыла, алай бла COVID-19 тарихде эм ёлюмчю ёлетге санатханды[16].
Къарачайны тарихинде эпидемияла
[тюзет | къайнакъны тюзет]Къарачайны тарихинде халкъны эсинде къалыб юч эмина ёлет болгъанды: 1428-1430 джыллада [17] 1780-1800 джыллада Къарачайны Къобан ёзенинде джайылгъан, халкъда «Ал Эмина» атын джюрютген ёлетди, аны ызындан кёб турмай андан да кючлю ёлет 1808-1814 джыллада Къарачайны Теберди ёзенинде болгъанды, халкъда аты «Экинчи Эмина» болгъанды, экинчи биринчиден кючлю болгъанды, бу эминаны эсебинде Теберди ёзендеги Джамагъат эл тюб болгъанды, бу эки ёлетден къарачай халкъны тарихчилени оюмларына кёре 30-40% джокъ болгъанды. Ол эки ёлетге аталыб Ал эмина [18] эмда Экинчи эмина [19] атлы халкъ джырла бардыла
Берилген термин тюбюндеги термин къауумгъа киреди: | |||
| -деми- | -зоо- | -фито- | |
|---|---|---|---|
| Эн- | Эндемия | Энзоотия | Энфитотия |
| Эпи- | Эпидемия | Эпизоотия | Эпифитотия |
| Эпи-…-логия | Эпидемиология | Эпизоотология | Эпифитотиология |
| Пан- | Пандемия | Панзоотия | Панфитотия |
Ангылашынмагъан этиологиясы бла эпидемияла
[тюзет | къайнакъны тюзет]Бир къауум эпидемияланы инфекцион агентлери ангылашынмай къалгъандыла: юлгюге Европада XVI ёмюрде джайылгъан, «ингилиз терлеу ауруу» неда «ингилиз тер» атны джюрютген аурууну юсюнден ангылашылгъан билги джокъду[20]..
Дагъыда къара
[тюзет | къайнакъны тюзет]Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ «Эпидемия» — статья в Малой советской энциклопедии; 2 издание; 1937—1947 гг.
- ↑ «Эпидемиология» — статья в Малой советской энциклопедии; 2 издание; 1937—1947 гг.
- ↑ Эпидемиология : [арх. 3 январь 2023] / Брико Н. И. // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2020.
- ↑ Супотницкий М. В. Пандемия «испанки» 1918—1920 гг. в контексте других гриппозных пандемий и «птичьего гриппа»..
- ↑ Historical Estimates of World Population.
- ↑ 1918 Influenza: the Mother of All Pandemics. Centers for Disease Control and Prevention (2006-01). doi:10.3201/eid1201.050979.
- ↑ Patterson, KD; Pyle G. F. The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic (ингил.) // Bull Hist Med. : journal. — Т. 65. — № 1. — С. 4—21.
- ↑ Billings, Molly The 1918 Influenza Pandemic. Virology at Stanford University.
- ↑ Johnson N. P., Mueller J. Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 "Spanish" influenza pandemic (ингил.) // #джибериу [[{{{1}}}]] : journal. — 2002. — Т. 76. — № 1. — С. 105—115. — DOI:10.1353/bhm.2002.0022
- ↑ Наименование заболевания, вызванного коронавирусом (COVID-19), и вирусного возбудителя (орус.). Всемирная организация здравоохранения.
- ↑ Ранее неизвестный коронавирус — Китай (2020-01-12).
- ↑ Chaolin Huang, Yeming Wang, Xingwang Li, Lili Ren, Jianping Zhao Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China (ингил.) // The Lancet. — 2020. — В. 10223. — Т. 395. — С. 497—506. — ISSN 0140-6736. — DOI:10.1016/S0140-6736(20)30183-5
- ↑ Нобелевский лауреат заявил о происхождении коронавируса из лаборатории (2021-04-17).
- ↑ Заявление по итогам второго совещания Комитета по чрезвычайной ситуации в соответствии с Международными медико-санитарными правилами, в связи со вспышкой заболевания, вызванного новым коронавирусом 2019 г. (nCoV) (2020-01-30).
- ↑ Вступительное слово Генерального директора на пресс брифинге по COVID-19 11 марта 2020 г. (2020-03-11).
- ↑ Poorolajal J. The global pandemics are getting more frequent and severe (ингил.) // Journal of Research in Health Sciences. — 2021. — Т. 21. — № 1. — С. e00502. — ISSN 2228-7795. — DOI:10.34172/jrhs.2021.40
- ↑ Карачаевцы. Балкарцы ... страницы = 7 ....
- ↑ Ал эмина джыр
- ↑ Экинчи эмина джыр
- ↑ Paul Heyman, Christel Cochez, Mirsada Hukić (2018). "The English Sweating Sickness: Out of Sight, Out of Mind?". Acta Medica Academica 47 (1): 102—116. doi:, https://www.researchgate.net/publication/326092598_The_English_Sweating_Sickness_Out_of_Sight_Out_of_Mind. Retrieved on 2020-08-20.10.2026.
Литература
[тюзет | къайнакъны тюзет]
- Устинов А. Н. К истории эпидемий древнего мира. — М.: Т-во тип. А. И. Мамонтова, 1894. — XVIII, 131 б.
- Фрумер А. Л. Эпидемические и эндемические болезни // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.