Автономия

Автоно́мия (бур.-урум. αὐτονομία^[1] туура кёчюрюу — «кеси кесине закон» ← αὐτος + νόμος) — къралны кесини законлары бла оноуун джюрютюрге хакъы, аны бла бирге политикалыкъ бойсунмаулукъгъа хакъ^[1], кеси башына оноу этиу, субъектни кеси бегитген принциплерини тамалында джюрюрге амалы эмда хакъы.

XIX ёмюрню аягъына эм XX ёмюрню башында, Автономия, неда кеси кесине закон ^[2], — ара правительствону властындан ич ишлени джюрютюуде (джамагъатланы, провинцияланы, бёлгелени д. а. к.) бойсунмаулукълары, кеси оноу джюрютюулериди^[3]. Къралны къурамындагъы къуралышланы (крайланы, джерлени, къралланы, областланы, республикаланы) территориялыкъ автономиясы - къайсы болса да къралда хакъ режим кибик, ол неда башха къралны хакъ нормала бла белгиленнген, ол территория къуралышны статусун джарашдырыуну низамыды, ол социал къауумланы энчиликлерин эмда/неда территорияланы энчи шартларын таныуну принциплерине таянады эмда ол статусну джашауда бардырыуну, сакълауну эмда къоруулауну мадарлары бла гарантияларыны энчиликлеринде белгиленеди. Къайсы болса да органла бла учреждениелени автономиялары башчылыкъ этиу, финанс, экономика болургъа боллукъду, эмда, адетдеча, бир органла бла учредждениелеге аланы ишлерини энчиликлери себебли бериледи, ол зат аланы ишлеринде, халкъ бла къралны игилиги ючюн, дженгил, алай демеклик заманында, компетентли бегимле алыргъа онглукъ береди.

Терминни тарихи

Алгъы бурун, антик кёзюуде автономия деб грек полислени (шахар-кърал) кеслерини законлары бла оноуларын джюрютюулерине эм бойсунмагъан кърал саналыргъа хакъларына хакъларына айтылгъанды, ол хакъ б. э. д. 397 джылда Перс патчах II Артаксеркс бла спарталы аскер тамада Анталкидни арасында бегитилген Анталкид мамырлыкъ атлы келишиуден сора танылгъанды, бу келишиуге кёре европачы Грецияны, эмда бешинден къалгъан айрымканны шахарларына бойсунмаулукъ хакъ берилгенди^[1]. Бу кесаматха кёре Иониядагъы эм Кипрдеги грек шахарла перс патчахха бойсуннгандыла, Эге тенгиздеги айрымканланы полислери уа, хар неде да кеси законлары бла оноуларын джюрютюб, алай а араларында даулада перс монархны къуру тёречиге санагъандыла^[4]. Кечирек буруннгу римлиле, Македон урушланы заманларында, грек полислени Римге къошханларында бу шартланы сакълагъандыла, алай а контроль рим администрациягъа-джарым патчахха кёчгенди. Римлиле полислеге кеслерини ачхаларын да басаргъа эркилик бергендиле, алай а ачханы юсюнде кърал башчыны - суверенни, патчахны сураты болургъа болмагъанды^[4] ^[1]. Бютеулей алыныб къаралса, Буруннгу Римде автономия, кеси оноуун джюрюту хакъны тар варианты болгъанды, эмда «элефтерия» (бур.-урум. «эркинлик») атны джюрютгенди.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия тюбегенди, аланы бир къаууму кърал бирликге эмда бютеулюк кърал хакъны бегиуюне тыйгъыч болгъанды^[2].

Философия

Философияда автономия^[5] — бар болууну, ёз акъыл эмда уят бла сюремленнген принципиди (Кант)^[2]; биреуню мораль субъект кибик кеси джорукъларыны тамалында кеси джолун сайлаялыууду, башха къайнакъда Кесамат эркинлик^[6] — иннетлиликни кеси кесине намыс джорукъланы салыргъа амалы^[3]. Субъектни гетерономиясына- ол демеклик халини мардараларын кеси оюму бла тутхуч бериуню орнуна, тышындан алыугъа чюйре келеди.

Автономияны кереклилигин иги эртде, грек философияда Демокрит бла Сократ ангылагъандыла. Кесини джюрютюуню бютеулю принципи этиб а уа рим-католик клисаны авторитаризмине къаршчы баргъан Лютер баямлагъанды. Автономияны проблемасы этика джанындан Шефтсбери, Хатчесон оюмлагъандыла, , а в теория джаны бла бир-бири ызындан баргъан формада уа Кант (автоном этика).

Мораль автономия, адамлыкъ сыйын, игилигин сакълай, социал джорукъланы, властны диктатыны, моданы, башхаланы оюмларыны кеси разылыкълары бла азат болургъа эмда джашау къыйынлыкъла бла къоркъуулукъланы аллында кесин тас этмезге мадар береди.

Психология

Автономия-гетерономияны экиленнген терминин психология бла сабий психоанализге Жан Пиаже сабийлени гетерономиялары бла абаданланы автономияларыны арасында айырыр ючюн, киргизгенди. Этиуню механикасына кёре ол сабийлени бир джанындан инфантил бойсунмаулукълары эм кеси башына болалмаулукълары бир джанындан, эмда абаданланы кёрюннген бойсунмаулукъларыны (неда бойсунмаулукъгъа тырмашыуларыны) арасында контрастда тамалланады. Аны бла бирге Пиаже автономия бла гетерономияны къысха байламлыкълары бла бири-бирине кёчюуюн кёргюзгенди. Сёз ючюн, невротика бойсунуу (гетерономия) — ауругъан халны кёргюзтеди, (ич рентасы бла) автоном болургъа керек уллу адам, кесин — гетероном, ол демеклик, бойсуннган сезеди.

Кърал эм хакъ

Хакъ ангыламда автономия — бирлешиулеге, къауумлагъа, корпорациялагъа энчи нормалары эм джорукълары бла белгили бир мардагъа дери оноу джюрютюрге берилген хакъды.

Кърал оноу джюрютюуню теориясында, кеси оноуун джюрютюу (самоуправление) барды — джерли халкъны аты бла бир къауум сфералада кеслерини джууаблылыкъларына бериб, джерли магъанада соруулада джамагъат мизамны белгилерге джораланыб, кърал властны децентрализациясын норматив-хакъ формада административ-территориялыкъ биримлеге бегитиу джолуду. Кеси оноуун джюрютюу бла бирге — автономия, бир къауум сферелада джамагъат мизамны белгилеуге, башха биримлени хакъларындан аслам/айры бериудю. Сфералагъа кёре быллай автономияла айырадыла: административ — джамагъат оноу джюрютюу соруулада оноу этиу, — эмда миллет — этник къауумланы энчи хакъларын бардырыуда.

Орта ёмюрледе кёб тюрлю автономия болгъанды. Алай а бусагъатда да джамагъатланы, биригиулени, бирликлени, корпорацияланы ич ишлеринде эм илешкилеринде автономиялары танылады. Быллай автономия аланы эркин айныуларын, керекли ёсюмлерин эм мизамларын баджарады, аланы хар бир къошулуучуларына да, бютеулей да хайырлы болады.

Территориялыкъ автономия

Территориялыкъ автономия — къралланы федерацисында (конфедерациясында) неда къралда субъектлени ич ишлерине кеси-кеслерине оноу этиулерине эркинлик, конституцияны неда законну чеклеринде эркинлигиди, локал кеси оноу джюрютуюде башха субъектле бла территориялыкъ биримлеледен (джерледен, крайладан, джуртладан, областладан, регионладан, провинцияладан д. а. к.) айры шартлагъа иеди.

Территориялыкъ субъектлеге неда автономиялагъа хакъ тамалларын белгилеген бу ышанла айрыладыла:

объектив халда энчиликге ие болуу (миллет-этник, культуралыкъ, дин, географиялыкъ);
башха кърал ичи территориялыкъ къуралышлагъа кёре ич оноу джюрютюуде компетенцияланы кенглиги, кёб тюрлюлюгю;
аны бар болуууну эм къорууланыууну конституциялыкъ-хакъ статусуну гарантиясыны персонификациясы;
берилген джюрютюу хакъны бардырыр ючюн финанс эмда башха къайнакъланы болууу.^[7]

Миллет-территориялыкъ автономия

Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Миллет-территориялыкъ автономия.

Миллет-территориялыкъ автономия — къралда неда къралланы федерациясында (конфедерациясында) территориялыкъ биримлени (джерлени, крайланы, къралланы, областланы (регионланы)) халкъларыны юлюшюнде къалгъанладан башха миллетлиги бла, неда башха энчилиги бла айры болгъанларыны саны аслам болуб, энчи автоном статусха ие болууду.

Миллет-культуралыкъ автономия

Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Миллет-культуралыкъ автономия.

Миллет-культуралыкъ автономия — миллет азлыкъланы миллет культуралыкъ энчиликлерини сакълауда кесине оноу этиуню формасыды.

Университет автономия

Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Баш окъуу къуралышны автономиясы.

Школ автономия^[8] (Школну автономиясы) — баш школлну (бир-бирде орта школну да) кеси оноуун джюрютюудю, къралны джанындан контролну чеклениу бле белгиленеди (школну ич мизамын салыргъа, программала бла амалланы, къуллукъгъа адам эм окъутуучула сайларгъа эркинлиги э. а. к.), бу классика университетлени эм магъаналы хакъларыны бириди. Бу автономия Европада орта ёмюрледе (XI—XII ёё.) университетлени къуралыулары бла чыкъгъанды. Аллында университет автономияны (неда «академиялыкъ эркинликлени») ангыламы университет корпорацияны кърал эм дин властлагъа къаршчы сюд иммунитетлени магъанасын тутханды, ол демеклик, аны адамларын (профессорла бла студентлени) университет сюдлени тышында башха сюдлеге берилмезликлерини гарантиясыды^[9]. Университетлени орта ёмюрдеги корпорациялыкъ хакъларына дагъыда кесин оноуун джюрютюу хакъла киргендиле: хар факультетни кесини профессорларыны ичинден декан сайлау, проректорну сайлау (сыйлы ректор къуллукъгъа кёбюсюне университетни джакълагъан акъсюек къауумдан адам олтургъанды), корпорацияны толтурур ючюн джангы профессорла сайлар хакъ. Бу хакъла Европадагъы асламы университетледе XVIII—XIX ёмюрлени чеклерине дери сакъланнгандыла.

XIX ёмюрню башындагъы реформала корпорациялыкъ хакъланы асламысы сыйырылгъанды, аны бла бирге бир къауум кърал къуллукъчу (сёзге, Вильгельм фон Гумбольдт Пруссияда) классика университетлени къуралышларыны тамаллын салгъан принциплери болгъан «илмуну автономиясын», дерс бериу эм илму тинтиу эркинлини хакъларын чертгендиле^[10].

Профессионал къозгъалыу

Профессионал къозгъалыуну автономиясы^[11] — закон тамалында профессионал союзланы, джерли администрацияны эмда къралны арасында белгиленнген илешкиледиле, ала профсоюзну кеси нормативлери, мардалары эм джорукълары бла профессионал къозгъалыуну белгили бир мардаларында иш джюрютюуге хакъ береди.

Белгиле

1 2 3 4 Шаблон:ВТ-РСКД
1 2 3 Автономия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
1 2 Автономия // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.
1 2 Любкер, Ф. Реальный словарь классических древностей по Любкеру : [в 4-х вып.] / Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского. — СПб. : Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики, 1883—1885. Вып. I: A—Echo. — 1883 Архивная копия от 11 июнь 2017 на Wayback Machine; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404
↑ Автономия, в философии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
↑ Николай Федорович Федоров, «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.
↑ И. В. Ирхин, «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.
↑ Школьная автономия // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
↑ РИЭ, 2015
↑ Андреев А. Ю. АВТОНОМИЯ // Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 12—13. — ISBN 978-5-8243-1429-8.
↑ Автономия профессионального движения // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.

Викисёзлюкде статья барды «автономия»

Литература

Николай Федорович Федоров, «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.
Николай Федорович Федоров, «Призрачная автономия», 1903 год.
Иван Андреевич Линниченко, «Малорусский Вопрос и автономия Малороссии», 1917 год.
Автономия, в философии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
Школьная автономия // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
Автономия университетов // Российская историческая энциклопедия. В 18 томах / Ред. Александр Чубарьян. — М.: Олма медиа групп, 2015. — Т. 1. Аалто - аристократия. — 616 б. — ISBN 978-5-373-07472-8.
Гнейст, Verwaltung, Justiz, Rechtsweg, Staatswerwaltung u. Selbstvervvaltung u. s. w. B., 1870.
Л. Штейн, Учение об управлении / Рус. пер. Спб., 1877.
Д. Шовалиев, Автономия и её признаки. Москва 2011.
John Meyendorff. Imperial unity and Christian divisions: The Church 450-680 A.D(ингил.). — Crestwood, NY: St. Vladimir's Seminary Press, 1989. — Vol. 2. — (The Church in history). — ISBN 978-0-88-141056-3.
Федеральный закон Российской Федерации № 74-ФЗ «О национально-культурной автономии», от 17 июня 1996 года.
И. В. Ирхин, «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

Джибериуле

Автономия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Kastner, Jens. «Autonomy» (2015). University Bielefeld

[автоссылка1-1] 1 2 3 4 Шаблон:ВТ-РСКД

[автоссылка2-2] 1 2 3 Автономия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[автоссылка3-3] 1 2 Автономия // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.

[РСКД-4] 1 2 Любкер, Ф. Реальный словарь классических древностей по Любкеру : [в 4-х вып.] / Под ред. членов Общества Ф. Гельбке, П. Никитина, М. Пустонского и Ф. Зелинского. — СПб. : Тип. А. С. Суворина, О-во классической филологии и педагогики, 1883—1885. Вып. I: A—Echo. — 1883 Архивная копия от 11 июнь 2017 на Wayback Machine; Вып. II: Echo—Naenia. — 1884; Вып. III: Naenia—Tegeatis. — 1884; Вып. IV: Tegeatis—до конца. — 1885. — с. 197 — С. 404

[5] Автономия, в философии // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.

[6] Николай Федорович Федоров, «По поводу взгляда Канта на автономию воли», 1903 год.

[7] И. В. Ирхин, «Основные сценарии формирования территориальных автономий в современном мире (конституционно-правовой аспект)», 2019 год.

[8] Школьная автономия // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.

[РИЭ—2015——-9] РИЭ, 2015

[10] Андреев А. Ю. АВТОНОМИЯ // Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 12—13. — ISBN 978-5-8243-1429-8.

[11] Автономия профессионального движения // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]