Контентге кёч

Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясы

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясы
Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen
Документни ал бети
Тюрлюсю декларация
Кърал Франция Короллукъ Франция Короллукъ
Алыу Миллет къураучу джыйылыу, 26 август 1789 джыл
Кючге кириую 3 ноября 1789
Биринчи басмаланыуу 26 августа 1789
Викитеканы логотипи Викитекада тексти

Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясы (фр. Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen) — Уллу француз революцияны адамны энчи хакълары белгилеген, бек магъаналы документиди.

Декларацияны Миллет къураучу джыйылыу (фр. Assemblée nationale constituante) 1789 джылны 26 августунда алгъанды. Адамны эм гражданинни хакъларыны декларациясыны идеясыны тамалында хар кимге да тууугъанындан берилген тенгликни эм эркинликни концепциясы салыннганды. Адамны эм гражданинни тамал хакълары болуб кимликни эркинлиги, сёз эркинлик, ийнаныу эркинлик, унукъдуруугъа къаршчыланыу эркинлик.

Декларация бюгюннге дери да француз конституцион хакъны тамалында турады. Ол 1958 джылны 4 октябрында алыннган француз конституциясында бегитилгенди. 1971 джылны 16 июлунда Францияны конституцион кенгеши Декларацияны юристлик амалсыз документ этиб таныгъанды, аны бузуу конституциялыкъгъа къаршчы барыугъа тенг этилгенди.

2003 джылда ЮНЕСКО декларацияны «Дунияны эси» проекти реестрине къошханды[1].

Тарихи

[тюзет | къайнакъны тюзет]
Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясы. Ле Барбьени иши

Францияда революцион болум 1789 джылда къуралады. Феодал борчла эм налогла бла, 1788 джылда болгъан битимсизлик бла тоналгъан эллиле шахарлагъа кёбчюлюк санда кёчгендиле, анда да иш табалмай джарлыраны сафларын толтургъандыла.

Правительствону политикасына кёбчюлюк разы болмагъаны себебли, король 1789 джылны джазында, 15 джылны джыйылмагъан Генерал штатланы чакъырады. Ючюнчю къауумну келечилерини саны акъсюек къауум бла дин къуллукъчу къауумну келечилерини санларыны къошсанг, аннга тенг болгъанды. Ючюнчю къауумну депутатларыны ичинде башчылыкъ орунну буржуазия алады, ол башха къауумла бирге оноуланы эмда чёб атыуну бирге барырын даулагъанды. Штатланы бу бичим иш низамы болса, акъсюеклени да, дин къуллукъчуланы ичинде да ючюнчю къауумну къарамларына къошулгъанла болгъанлары себебли, буржуазиягъа хорлам баджарылгъанды. Алай а онгчулукълары болгъан къауумланы келечилери бу теджеуню унамагъандыла. Джууабха буржуазия 17 июнда ючюнчю къауумну депутатларын «Миллет джыйылыу» баямлагъанды, эм нюзюрлерини бирин да Конституция джазыу боллугъун бегитгенди.

9 июлда Миллет джыйылыуну Дофине бёлгеден депутаты Жан-Жозеф Муниер, Конституциягъа дери, Декларация алыныргъа кереклисин теджегенди[2]. Кёб депутат декларацияны проектлерин джазыб башлайдыла[3]: биринчи тамал проектни Жильбер де Ла Файет джазады[4][5], артдан текст бла Ги-Жан-Батист Тарже[6], Мунье[7], Мирабо[8], Сийес[9] эм Гуж-Карту ишлейдиле[10].

Болууланы барыуунда магъаналы моменти 1789 джылны 14 июлунда Париж, революцияны башланыуу болгъан аякъланыу болады. Ол миллет джыйылыуну позицияларын кючлендиреди, ол джыйылыу кесине Къураучу атны алады — фр. Constituante, эм уллу буржуазиягъа властны береди[11].

1789 джылны 4 августунда Къураучу джыйылыу Конституциягъа дери Декларация боллугъуна бегим алады.

12 августда Къураучу джыйылыу декларацияны тюрлю-тюрлю проектлерин сюзюб бирге джыяргъа джоралаб, беш депутатдан комитет къурайды, ала 17 августха ортакъ декларацияны теджерге керек болгъандыла[3]. Аны ызындан келген кюнде, 13 августда джыйлыу комитетге киргенлени бегитеди: Демёньени, Ла Люзернни, Троншени, Мирабону эм Редонну. Комитет берилген джумушну тындырады: 17 августда ол аллында преамбуласы бла онджети статьядан къуралгъан адамны джамагъатда хакълараны декларациясыны проектин теджейди.

19 августда Къураучу джыйылыу Декларацияны текстни статья-статья сюзюллюгюне оноу этеди, тамалгъа уа Жером Шампьон де Сисени башчылыгъында (фр.[fr]) алтынчы бюро (Къураучу джыйылыуну бёлеги) теджеген джыйырма тёрт статьядан къуралгъан проект алынады. Сюзюлген заманда бу проектге терен тюрлениуле этилгенди. Анри Грегуар Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясына гражданланы борчлары да къошулурн теджегенди.

Текстни баямланыуу, сюзюлюую, статья башына бегитиую 1789 джылны 20 августундан 26 августуна дери баргъанды. 1789 джылны 20 августунда Къураучу джыйылыу преамбула бла биринчи юч статьясын алгъанды[12][12], 21-де — 4-6 статьяла; 22-де — 7-9 статьяла; 23-де 10 статья; 24-де 11-13 статьяла; 26-да — арт тёрт статьясы.

Сюзюую 1789 джылны 26 августунда мюлк хакъны юсюнден 17 статьяны алыннганындан сора, Конституцияны кесини статьяларыны сюзюую ючюн тохтатылады[13].

Алыныуу

[тюзет | къайнакъны тюзет]

Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясы 1789 джылны 26 августунда бегитилгенди. Анда джарыкълау философланы пропаганда этген табигъат хакъ тамал алгъанды эмда ол Эски низам бла кюрешге идеологиялыкъ тамал салгъанды. Декларацияда талай демократ эмда гуманист принципле белгиленнгендиле.

Эркинликни эм тенгликни (ол заманда законну аллында политикалыкъ тенгликни юсюнден айтылгъанды), адамны табигъат эмда сыйырылмазлыкъ хакъларын (ст.1), халкъ, миллет суверенитетни (ст.3) баямлау деспотизмге эмда къауумчулукъ къурулушха къаршчы джораланнганды.

Белгиле

[тюзет | къайнакъны тюзет]
  1. ↑ Original Declaration of the Rights of Man and of the Citizen (1789-1791) (ингил.). UNESCO Memory of the World Programme.
  2. ↑ Étienne Moutet Auguste Amic Orateurs Politiques. — Paris: Mairet, 1841. — С. 80–85.
  3. 1 2 Guy Putfin La Déclaration des droits de l'homme et du citoyen. Recensement et variantes des textes (août 1789 - septembre 1791) (фран.) // Annales historiques de la Révolution française. — 1978. — В. 1. — Т. 232. — С. 180–200. — ISSN 0003-4436. — DOI:10.3406/ahrf.1978.3307
  4. ↑ Philippe Buchez & Pierre-Célestin Roux-Lavergne Histoire parlementaire de la Révolution Française. — Paris: Paulin, 1834. — С. 93–95.
  5. ↑ François-Alphonse Aulard Histoire politique de la Révolution française. — 1901. — С. 29–48.
  6. ↑ Projet de déclaration des droits de l'homme en société par M. Target, en annexe de la séance du 27 juillet 1789 // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 288–289.
  7. ↑ Projet de déclaration des droits de l'homme et du citoyen par M. Mounier, en annexe de la séance du 27 juillet 1789 // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 289–290.
  8. ↑ Honoré-Gabriel Riquetti Mirabeau Lecture du projet de déclaration des droits de l'homme par M. le comte de Mirabeau, lors de la séance du 17 aout 1789 // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 438–439.
  9. ↑ Emmanuel-Joseph Sieyès Mémoire sur la déclaration des droits de l'homme en société présentée lors de la séance du 12 aout 1789 par M. Sieyes // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 422–424.
  10. ↑ Arnaud Gouges-Cartou Projet de déclaration de droits présenté par M. Gouges-Cartou lors de la séance du 12 aout 1789 // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 427–431.
  11. ↑ Федотов К. Г. История государства и права зарубежных стран. — Л., 1977.
  12. 1 2 Jean-Joseph Mounier Adoption des 3 premiers articles de la déclaration des droits de l'homme, lors de la séance du 20 aout 1789 // Archives Parlementaires de la Révolution Française. — 1875. — В. 1. — Т. 8. — С. 463–463.
  13. ↑ Maurice Duverger. Les partis politiques. — Le Seuil, 1981. — ISBN 978-2-02-006002-8.

Джибериуле

[тюзет | къайнакъны тюзет]
Чыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Адам_бла_гражданинни_хакъларыны_декларациясы&oldid=126438»