Биринчи Силез уруш
| Биринчи Силез уруш (1740-42) | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Австрияны тахты ючюн кюреш. Силез урушла | |||||||||||
 Австриячы эм прусс кавалерияланы Мольвицде сермешиуде бири-бири бла талашыулары, 1771 год. Картина работы Августа Генриха Фердинанда Тегетмейера | |||||||||||
| |||||||||||
| Къаршчыла | |||||||||||
.svg){kind=small} Пруссия короллукъ |
 Габсбург монархия | ||||||||||
| Аскер башчыла | |||||||||||
| II Фридрих Уллу II Леопольд Курт Кристоф фон Шверин |
Мария Терезия Карл Александр Лотарингиячы Вильгельм Рейнхард фон Нейпперг | ||||||||||
Биринчи Силез уруш (нем. Erster Schlesischer Krieg) — 1740-42 джыллада баргъан, Австрияны тахты ючюн кюреш Силез урушладан[1] биринчисиди, анда II Фридрих Уллу эм Мария-Терезия башчылыкъ Пруссия бла Австрияны интереслери къаршчы-къаршчыгъа келгенди. Урушха аланы тышында эки джанындан да джандашлары къошулгъандыла. Уруш, къатыш немец-поляк-чех-чууут халкъы болгъан Силезияны Пруссияны властына кёчюу бла бошалгъанды.
Биринчи Силез уруш, 1713 джылны 19 апрелиндеги Прагматика санкция бла тиширыуну тахтха олтурургъа онг берген (сёзге Мария Терезия 1717 джылда туугъанды) Сыйлы Рим империяны императору VI Карлны ёлюмюнден сора (20 октябрь 1740 дж.) башланнганды. Къралланы асламысы прагматика санкцияны VI Карл сау заманында къабыл этселе да, аны ёлюмюнден сора, 1740 джылда аннга къаршчы II Фридрих Пруссиячы бла Карл Альбрехт Бавариячы (артдан VII Карл) къаршчы чыкъгъандыла. Карл Альбрехт Бавариячы императорлукъ тадж эм Габсбургланы джерлери аныкъы болгъаннга санагъанды. Пруссия Бавария бла, Франция бла, Саксония бла, Кёльн бла, Испания бла, Швеция эм Неаполь келишгенди. Бу къралла Габсбургланы империяларын къарыусуз этиб джокъ этерге излегендиле. Уллу Британия, Сардиния, Нидерландла эм Эресей Габсбургла бла бирликде болгъандыла.
.png)
Эм магъаналы болуула эм сермешиуле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- 11 декабрь 1740 джыл II Фридрих II Австриядан Пруссиягъа Силезияны даулаб ультиматум салгъанды. Аннга "тёлеуге" Прагматика санкцияны къабыл этгенди эмда немец миллетни Сыйлы Рим империясыны императору болуб сайлауда ёлген VI Карлны кюёую, Мария Терезияны эри, Австрияны тахтында тенг башчысы I Франц Стефан джанлы болгъанын белгилегенгди. Алай а Фридрих Австрияны джууабын сакълаб кюрешмегенди.
- 16 декабрда 25-минглик аскерни башчылыгъанды Силезиягъа киргенди. Халкъны протестант къаууму прусслуланы дин зулмулукъдан къутхарыучулача кёргенди. Январны аягъында Силезияны тамамы бла австриячы аскерледен тазаланнганды. Къуру прусс аскерле къуршалагъан Глогау, Бриг эм Нейсе бегиген къала-шахарлада къарыусуз австриячы гарнизонла къалгъандыла. Прусс аскерле къышхы фатарлагъа кёчгендиле.
- 27 февраль 1741 джыл: Баумгартенни къатында сермешиу.
- 9 март: Принц Леопольд Ангальт-Дессау штурм бла Глогау къала-шахарны алады.
- Мартда фельдмаршал граф Вильгельм Рейнхард фон Нейппергни башчылыгъында австриячы аскер, 15 000 адамы бла, къурамында 17 батальону, сегиз гренадёр ротасы эм 13 кавалерия полку бла Ольмюцню къатына джыйылыб, къуршаланнган Нейсе бла Бригни азатлар мурат аладыла.
- 10 апрель: Прусс аскер, фельдмаршал Курт Кристоф граф фон Шверинни башчылыгъында Мольвицде сермешиуде хорлайды.
- 18 май: Нимфенбургда Баварияны, Францияны, Саксонияны, Пруссияны эм Испанияны араларында Австриягъа къаршчы Нимфенбург кесамат алынады.
- Май: Бригни бомбалау.
- 5 июнь: Бреслауда Пруссия бла Францияна арасында 15 джыл болджалы болгъан къоруулау бирликге къол салынады.
- 22 июль: Ротшлоссха атака.
- 10 август: Бреслауну оккупациясы.
- 9 октябрь: Кляйн-Шнеллендорф джарашыу.
- 26 ноябрь: курфюрст Карл Альбрехтни башчылыгъында бавар аскер, саксон армия эм маршал Бель-Илни башчылыгъында француз болушлукъ корпус сакъланмагъан манёвр бла Богемияны ара шахары Праганы кючлейдиле.
- Декабрны арасы: Австрия Кляйнны-Шнеллендорфну Конвенциясыны ташалыгъын тутмайды деген сылтау бла Фридрих Богемиягъа киреди.
- 26 декабрь: Пруссия Ольмюцню кючлейди.
- 14 март 1742 джыл: Лешни къатында сермешиу (бюгюн Лишень, Брнону бёлгеси).
- 17 май: прусслула Хотузицде хорлайдыла.
- 11 июнь: Бреславль мамырлыкъ бегитилгенди.
- 27 июль: урушну битдирген кесамат, Берлинде бегитилгенди,[2] аннга кёре Мария-Терезия Пруссиягъа Силезияны асламысын берирге керек болгъанды — бу къоранчны Австрия ючюн магъаналыгъы Экинчи Силез урушха джол ачханды.
Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ Силезские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.(орус.)
- ↑ Бреславльский мир // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.(орус.)
Джибериуле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- Егер О. Всемирная история. Первая Силезская война. 3 том. М.: АСТ, Полигон, 2001 - 2002 (орус.)
- Gustav Adolf Harald Stenzel: Geschichte des preussischen Staats. Veröffentlicht von F. Perthes, 1830, S. 320, 322–323. (нем.)
- Colmar Grünhagen: Die Geschichte Schlesiens. Zweiter Band: Bis zur Vereinigung mit Preussen. Veröffentlicht von F. Perthes, Gotha 1886, S. 362 ff., insb. S. 367–369. (нем.)