Капитуляция
.jpg)
Капитуля́ция (лат. capitulum, гитче башчыкъ неда бёлюм; capitulare, шартлагъа кёре къарау) — халкъла арасы хакъда, урушну заманында сауутлу кючлени сауутлары бла, техникасы бла сауутлу къаршчыланыуну тохтатыб бой салыуду неда уруш этген къралланы арасында дженнген къралны шартларында, неда эки къралны келечилерини кёрюшюулеринде бегитген шартлагъа кёре сауутлу сермешиулени тохтатыуду. 1907 джылны джер юсю къазауатланы джорукъларыны эм адетлерини юсюнден Гаага конвенциясы капитуляциягъа келтирген келишиу мизамны джорукъларын белгилейди. Капитуляция этерге излегенин джау келечисин акъ байракъ бла джибериб белгилейди. Конвенцияны 32-чи статьясына кёре «Парламентёргъа уруш этген джанланы бирисинден кёрюшюуледе келечилик эркинлиги болуб акъ байрагъы бла келген биреу саналады». Аны ёлтюрюрге неда не тюрлю да инджитирге джарамайды[1][2].
Шартсыз капитуляция (ингил. unconditional surrender, US) — капитуляция этген (хорланнган) къралны джанындан тамамы бла сауутлу сермешиулени тохтатыу, сауутсузланыу эмда бютеу сауутлу кючлерини бой салыууду.
Къралны суверенитети сыйырылады, территориясы оккупация этиледи (хорланнган къралны чеклери эмда территориясы хорлагъан къралны оноуу бла тюрленирге боладыла), баш власть хорлагъан кърал неда къралланы коалициясы атагъан биреуле бла бардырылады. Аны бла бирге хорлагъан джаны келликде политикалыкъ джарашдырылыууну белгилейди, хорланнган къралгъа салынныкъ санкцияланы эмда политикалыкъ эмда материал джууаблылыгъыны шекеллерин белгилейди, криминал джууаблылыкъгъа аскер аманлыкъчыланы тартыргъа оноуун этеди. Хорланнган къралны шартсыз капитуляцияны шартларын капитуляция этген заманында да, андан сора да тындырмазгъа эркинлиги джокъду.
Тарихи
[тюзет | къайнакъны тюзет]XVII бла XVIII ёмюрледе къарамгъа кёре капитуляцияны хар тюрлюсю да сый тюшюрюучю болмайды деген ангылам болгъанды; къаланы неда башха бегиген пунктну къабыргъасында ёталырча тешик этилсе, аны къоруулагъан аскерлеге тыйгъычсыз, къолларында сауутлары бла, байракълары бла, азыкъ улоулары бла кетер мадар берилсе, быллай капитуляция адил неда сыйылы капитуляциягъа саналгъанды эмда айыблы болмагъанды. Сермешиуню заманында капитуляция хар заманда да сыйсызлыкъгъа саналгъанды. Адабиятда капитуляция этерге боламыды деген соруу кёб кере чыкъгъанды, капитуляцияны къалай этилирге керек болгъанын джорукъларын бегитирге да кюрешгендиле; алай болса да капитуляцияны бютеу шартлары да хорлагъан джаныны къолундады, хорлагъаннга таблыгъы болса, хорланнганны къайсы шартын да унамай, шартсыз бой салыуну даулайды[3].
Шартсыз капитуляция ангыламны биринчи кере АБШ-да граждан къазауатны заманында шималчыланы аскер башчылары Улиссом Грантом хайырландыргъанды, ол 1862 джылны 16 февралында къыбылачыланы къуршаланнган фортларыны Дональдсонну гарнизонуну аскер башчысына генерал Симон Боливар Бакнерге билдириу джибергенди: «Шартсыз эмда мычымай капитуляция этиуден башха шартланы алыуу боллукъ тюлдю»[4]. «Шартсыз капитуляция» Грантха чам ат болуб джабышханды, US инициаллары да аббревиатура бла келишгендиле. Аны тышында ол «United States» къысхартыуду.
Шартсыз капитуляцияны концепциясын АБШ-ны президенти Ф. Д. Рузвельт джангыдан болдуруб Касабланкадагъы конференцияда 1943 джыл теджелгенди, аны баш чуруму Нацист Германия бла Японияны хорланнганларындан сора хакъларын сыйырыу эмда аланы адамларыны эмда мюлклерини хорлагъанланы оноуларына бериу болгъанды, тамамында ол 1945 джылда алай да болгъанды.
Юлгюле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- Вилагош капитуляция
- Францияны капитуляциясы
- Переволочнаны къатында капитуляция
- Байлен капитуляция
- Нацист Германияны шартсыз капитуляциясыны юсюнден акт
- Японияны капитуляциясы
- Джесир болуу
Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ IV конвенция о законах и обычаях сухопутной войны Архивная копия от 19 октябрь 2014 на Wayback Machine. Гаага, 18 октября 1907 года.
- ↑ КапитуляцияШаблон:Недоступная ссылка — статья из юридической энциклопедии.
- ↑ Капитуляция // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
- ↑ Бурин С. Н. На полях сражений Гражданской войны в США. - М.: Наука, 1988. - С. 53.
Литература
[тюзет | къайнакъны тюзет] |
Мета-вики Бютеу проектлени координациясы |
 |
Викигёзен Медиафайлланы базасы |
 |
Викивидле Биология видле |
 |
МедиаВики Вики-программала джазыу |
 |
Стратегия Викимедианы стратегиялы планы |
 |
Тулсервер Викимедианы инструментлери |
 |
Викибилгиле Эркин билим база |
 |
Вики-статистика Проектлени статистикасы |
- Кузьмин-Караваев В. Д. Капитуляция // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 | |
|---|---|
| Библиографиялыкъ каталоглада |
