Метр

Эркин энциклопедия Википедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу

Метр (белгилениую: м, m; грекча — μέτρον — ёлчем, ёлчелеучю) — ЁС-да узунлукъну эмда аралыкъны белгилеген ёлчем биримиди. Метр, джарыкъны вакуумда 1/299 792 458 секунха ётген аралыкъгъа тенгди.

Тарихи[тюрлендир]

1889 джылдан 1960 джыллагъа дери хайырланнган метрни халкъла арасы эталону.

Метр биринчи Францияда XVIII ёмюрде киргенди, алгъын эки бир-бири бла эришген ангылатыуну джюрютгенди:

  • маятникни 45° кенгликде 1 с (бусагъатдагъы ёлчемледе бу аралыкъ мыннга тенгди: \frac{g}{\pi^2} \approx 0,994 м) ичине джарымкёзюуде чайкъалыууду.
  • Париж меридианны къыркъ миллион этиб бириди (ол деген шимал полюсдан экваторгъа дери Парижни кенглигинде джер эллипсоидни юсю бла баргъан аралыкъны он миллиондан бириди.

Аллындан биринчи ангылам джюрюгенди (1790 джыл 8-чи май Француз Миллет джыйылыу). Алай а эркин тюшюуню терклениую кенгликге байламлы болгъаны себебли,аны бла маятник эталон кёргюзюуде къыйын болгъаны ючюн, Француз Илмула Академиясы 1791 джылда Миллет джыйылыугъа метрни меридианны юсю бла белгилерин тилегенди. 1791 джылны 30-чу мартында бу тилек къабыл этилгенди. Миллет Конвент Францияда метрик системаны джюрютюуюню юсюнден закон алгъанды, эмда комиссарлагъа, аланы ичинде Ш. О. Кулон, Ж. Л. Лагранж, П.-С. Лаплас эмда башъа белгили алимле болгъандыла, эксперимент бла узунлукъну эмда массаны биримлерин ангылатырларын излегендиле. 1792-1797 джыллада Францияны революцион Конвентини бегими бла алимле (Деламбр бла Мешен) 6 джылны ичинде 9°40' узунлугъу болгъан париж меридианны дугасын ёлчелегендиле. Кърал Дюнкеркден Барселонагъа дери 115 ючмюйюшге юлешиннгенди, алай а Джерни полюс къысылыууну терс санагъанлары ючюн эталон 0,2 мм къысха болгъанды; алай бла,меридианны узунлугъу 40 000 км тенг тюлдю, аннга джууукъду.

Эталонну биринчи прототипи багъырдан 1795 джыл этилгенди. Массаны ангылатыуу да метрни ангылатыууна байламлы болгъанын чертирге керекди.

1799 джылда 90 % платина эмда 10 % иридий къатышдан метрни эталону этилгенди, аны узунлугъу Париж меридианны узунлугъуну къыркъ миллионундан бири болгъанды.

Наполеон башчылыкъ этген заманда метрик система бютеу Европагъа джайылгъанды. Джангыз, Наполеон хорламагъан Уллу Британияда узунлукъну эски ёлчемлери къалгъанды: дюйм, фут эмда ярд.

1917 джылда метрик система Эресейде киргенди.

1889 джылда метрни халкъла арасы эталон джангыдан алгъындан тюзюрек этилгенди. Бу эталонда платина бла иридийден этилгенди. Аны копиялары метрни узунлукъну бирими санагъан къраллагъа берилгенди. Бу эталон алкъын Ёлчемле бла ауурлукъланы халкъла арасы бюросунда бусагъатдада сакъланады.

1960 джылдан башлаб адамла метрни эталонун затны хайырланнганны къояргъа оноу этилгенди, ол замандан башлаб 1983 джылгъа дери метр вакуумда спектрны оранж сызыны (6 056 Å) толкъунуну узунлугъуна кереленнген  650 763,73 санды.

Метрни бусагъатда ангыламы 1983 джылдан бери джюрюйдю

  • Метр — джарыкъны вакуумда (1 / 299 792 458) секундха ётген джолуну узунлугъуду.

Къат эмда юлюш биримле[тюрлендир]

Онлу къат эмда юлюш биримле стандарт ЁС индексле бла къураладыла. Система тышы ёлчем биримледа бардыла (микрон), алай а аланы хайырланыулары алай изленменмейди.

Къат Юлюш
ёлчеми аты белгилениую ёлчеми аты белгилениую
101 м декаметр дам dam 10−1 м дециметр дм dm
102 м гектометр гм hm 10−2 м сантиметр см cm
103 м километр км km 10−3 м миллиметр мм mm
106 м мегаметр Мм Mm 10−6 м микрометр мкм µm
109 м гигаметр Гм Gm 10−9 м нанометр нм nm
1012 м тераметр Тм Tm 10−12 м пикометр пм pm
1015 м петаметр Пм Pm 10−15 м фемтометр фм fm
1018 м эксаметр Эм Em 10−18 м аттометр ам am
1021 м зеттаметр Зм Zm 10−21 м зептометр зм zm
1024 м йоттаметр Им Ym 10−24 м йоктометр им ym
     хайырланыргъы рекомендация берилмейди      хайырланмайдыла неда практикада аз хайырланадыла

Башха ёлчем биримлеге илишкилери[тюрлендир]

Метрик бирим,
ЁС кирмеген бирим бла белгиленеди 
ЁС кирмеген бирим,
метрик бирим бла белгиленеди
1 метр 39,37 дюйм                1 дюйм 0,0254 метр           
1 сантиметр 0,3937 дюйм   1 дюйм 2,54 сантиметр  
1 миллиметр 0,03937 дюйм   1 дюйм 25,4 миллиметр  
1 метр 1×1010 ангстрем   1 ангстрем 1×10–10 метр  
1 нанометр 10 ангстрем   1 ангстрем 100 пикометр