Ништадт мамырлыкъ кесамат

Ништадт мамырлыкъ кесамат
Ништадтда 1721 джылны 30 августунда мамырлыкъ кесаматха къол салыу. Питер Шенкни гравюрасы. 1721
Кесаматны типи	мамырлыкъ кесамат
Къол салыннганы — джери	30 август (10 сентябрь) 1721 джыл Ништадт
Кючге киргенди	30 август (10 сентябрь) 1721 джыл
Къол салыннганды	Эресей: Яков Вилимович Брюс эм Андрей Иванович Остерман Швеция: Юхан Лилльенстедт эм Отто Рейнхольд Стрёмфельд
Джанла	Орус патчахлыкъ Швед короллукъ
Тили	швед, немец

Ништа́дт мамырлыкъ (швед. Freden i Nystad) — Орус патчахлыкъ бла Швед короллукъну арасында баргъан 1700-1721 джылланы Шимал урушун битдирген мамырлыкъ кесаматды. 30 август (10 сентябрь) 1721 джылда Ништадт шахарда къол салыннганды (бусагъатда Финляндияны къурамындады; швед аты — Нюстад, фин аты — Уусикаупунки). Эресейни джанындан Яков Брюс эм Андрй Остерман, Швецияны джанындан — Юхан Лилльенстедт бла Отто Стрёмфельд къол салгъандыла. Кесамат швед эмда немец тилледе джазылгъанды.

Кесамат, аллында 1617 джылны Столбово мамырлыкъ кесаматында бегитилген орус-швед чекни тюрлендиргенди. Швеция Эресейге Лифляндияны, Эстляндияны, Ингерманландияны, Карелияны кесегини (Эски Финляндия атын джюртгенди) эмда башха территорияларыны къошулууларын таныгъанды. Эресей а оккупация этген Финляндияны къайтарыргъа эмда ачха компенсация тёлерге борчланнганды.

Ратификациясы 9 (20) сентябрда болгъады. 1721 джылны 10 сентябрында Москвада Ништадт мамырлыкъны юсю бла байрам болгъанды. Шимал урушда Эресейни хорлам алгъаны кючлю европачы къралланы санына къошханды.

Тарихи

Шимал урушну ахырында I Пётр джанлы — Ингилилз бла Нидерландла — Швеция тамамы бла къаушатылыб, Эресейни Балтика тенгизде кючленирин излемегендиле. Алай бла коалиция чачылыб, Франция бла бирликчи кесаматха къол салыннганды: Париж, узун урушда къарыуун тауусхан Швеция бла арачылыкъ джюрютюрге сёз бергенди. 12 (23) май 1718 джылда Аланд айрымканлани биринде Аланд конгресс башланады. Эресейни джанындан кёрюшюулени башында Яков Брюс бла Андрей Остерман боладыла. Алай а Ингилизни болушлугъундан умутлу болгъан шведлиле кёрюшюулени созгъанлай тургъандыла. Аны тышында 1718 джылда XII Карлны ёлюмюнден сора къралда властха Ульрика Элеонораны реваншист къаууму келеди, ала Ингилизге джууукълашыб къазауатны андан ары барырын излегендиле.

1719 джылда ингилиз дипломатияны басымы бла европачы къралланы Эресейге къаршчы коалициясы къуралады. Аны къурамына Австрия, Саксония эмда Ганновер киредиле. Ингилиз шведлилеге аскер эмда ачха болушлукъ этерге сёз береди. 1719 джылда орус флот Эзель айрымканны къатында шведлилени дженгеди, 1720 джылда уа — Гренгам айрымканны къатында хорлайды. Ингилиз эскадрасын Балтикадан чыгъарыргъа керек болады. 1719-17-20 джыллада юч джетишимли десант операция бардырылады. Бу барысы да шведлилени 1721 джылда Ништадтда оруслула бла джангыдан кёрюшюулени башлатыргъа зорлайды.

Кесаматны шартлары

Ништадт мамырлыкъ кесаматха (1720) кёре Эресей бла Швецияны арасында джерлени чеклендириуюню картасы

П.Бараттаны Ништад мамырлыкъ атлы скульптура къаууму (Летний сад, Петербург)

Кесамат преамбула эм 24 статьядан къуралгъанды. Кесаматха кёре Эресей Балтика тенгизге чыгъышын бегитгенди: аннга Карелияны Ладога кёлден шималгъа болгъан кесеги бла Выборг, Ладогадан Нарва суугъа дери болгъан Ингерманландия Ревель бла бирге Эстляндияны бир кесеги, Рига бла бирге Лифляндияны кесеги, Эзель эм Даго айрымканла.

Джесирлени ауушдуруу да баргъанды «аманлыкъчыла бла къаршчы джанына къачханлагъа» да амнистия берилгенди (Украинаны эркинлиги ючюн кюрешген Иван Мазепаны эмда аны джанлыларыны тышында). Эресейден джылны ичинде 50 минг сомгъа ётмекни чек тёлеусюз алыргъа эркинлик берилген Финляндия Швециягъа къайтарылгъанды. Остзей акъсюек къауумгъа берилген эркинликле эмда онглукъла швед правительство джанындан къалырына гарантия этилгенди: кеси оноуун, къауум органларын э. а. к. сакълагъанды.

Кесаматны баш болумлары:

1. Орус патчах бла швед королну, эмда аланы ызындан келгенлени арасында ёмюрлюк эмда бузулмазлыкъ мамылыкъ;
2. Эки джанындан да толу амнистия, Мазепа джанлыла бла Кость Гордеенко джанлы болгъан къазакъла тышында;
3. Бютеу сермешиуле 14 кюнлюк болджалны ичинде тохтатылыргъа керекдиле;
4. Шведлиле патчах юйдегиге ёмюрлюк иеликге Лифляндияны, Эстляндияны, Ингерманландияны кёбюсюн эмда Карелияны да бир кесегин бередиле;
5. Швециягъа Финляндия къайтарылады эмда компенсация тёленеди;
6. Ол территориялад дин тутуу эркин къалады.

Эресей империяны 1725 джылда картасы. Къызыл боялгъан Швеция бла Ништадт мамырлыкъны эмда Персия бла Петербург мамырлыкъны эсеблеринде къошулгъан джерледиле

Мамырлыкъны шартлары эм эсеблери

• Швеция Ливонияны иги кесегин, Эстонияны, Ингерманландны, Выборг уездни эмда Кексгольм уезни къыбыла кесегин берирге керек болгъанды.
• Швециягъа фин провинцияла ючюн 2 миллион риксдалер компенсация берилгенди.
• Швециядан кетген территориялады дин эркинлик къалгъанды, аны тышында сауда онгчулукълары да сакъланнганды.
• Швед кърал джыл сайын Ливониядан 50 000 сом багъасы мюрзеуню чек тёлеусюз чыгъарыргъа эркинлик алгъанды.
• Эресей Швеция бла Польша арасында мамырлыкъ кёрюшюуледе арачылыкъ этерге хакъ берилгенди.
• Эресей швед къралгъа къаршчы джукъ этмезге, эмда башха миллетни этерине да дагъан болмазгъа борчланнганды.
• Эресей Финляндияны Швециягъа мамырлыкъны ратификациясындан сора эки ыйыкъдан бергенди.

СПб. I Пётр I Ништадт мамырлыкъны Троицкая майданда, 1721 джылда баямлайды. 1860 джылны чыгъармасы (Шарлемань А. И. суратындан)

Эсебинде Эресей Балтика тенгизге чыгъышын бегитиб халкъла арасы аренада магъанасын уллайтханды. 22 октябрь (2 ноябрь) 1721 джылда империя болуб, I Пётр да «сенаторланы тилеклери бла» Ата Джурту Атасы, Бютеуэресей император титулну алгъанды.

Дагъыда къара

• Уллу Шимал уруш (1700—1721)

Джибериуле

• Ништадт мамырлыкъ кесамат- орусча тексти
• Ништадт мамырлыкъны шведчатексти