Рим республика
| Рим республика Res publica Romana | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
44 дж. б. э. д. Рим республиканы джерлери | |||||||
| Ара шахары | Рим | ||||||
| Уллу шахарлары | Рим, Тарент, Мессана, Патавий, Медиоланий, Арреций, Аримин, Сиракузы, Карфаген, Лилибей, Алезия, Дамаск, Кордуба, Афины, Фессалоники, Коринф, Антакья, Лептис-Магна, Фермон, Спарта, Ларисса, Сарды, Къудс | ||||||
| Тил(лер)и | латин тил, буруннгу грек тил эм башхала. | ||||||
| Дини | рим дин | ||||||
| Валютасы | багъыр асс, кюмюш денарий | ||||||
| Халкъы | римлиле, этрускла, грекле, македонла, галлла, финикийле, иллирийле, иберле, германла, дакла, баскла | ||||||
| Кърал оноууну формасы | республика, къатыш башчылыкъ | ||||||
| Династия(лары)сы | корнелийле, клавдийле, юлийле, эмилийле, фабийле | ||||||
| Консул | |||||||
| - 509 дж. б. э. д.
|
Луций Юний Брут эм Луций Тарквиний Коллатин (биринчиле) | ||||||
| - 27 дж. б. э. д. | Октавиан Август эм Марк Випсаний Агриппа (ахырынчыла) | ||||||
Рим республика (лат. Res publica Populi Romani «Римни халкъыны бютеулю иши») — патчахлыкъ бла империяны арасында Буруннгу Римни тарих бёлюмю (509—27 дж. б. э. д.)[1]. Республиканы кърал-полит къурамы кесинде демократия, аристократия эм монархия (патчахлыкъдан къалгъан адет ючюн) элементлени джыя эди.
Рим республиканы тарихде заман бёлюмлери
[тюзет | къайнакъны тюзет]Бютеулей юч бёлюмге айырылады:
- Эртдеги республика (509—287 дж. б. э. д.)
- Орта (классик) республика (287—133 дж. б. э. д.)
- Кеч республика (133—27 дж. б. э. д.)
Рим республиканы тарихи
[тюзет | къайнакъны тюзет]Республиканы аллы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Римлилени буруннгу джерлери кенг тюл эди: «тюздеги къарнашлыкъны» дин къуллукъчулары (fratres arvales), энтда патчахланы заманларындан бери болуб тургъанны, хар джыл сайын рим тюзню арасында байрам айланыу эте эдиле, ол айланыу да Буруннгу Римни да чеклери бирча эдиле; ол 5 рим миллени созула эди (1000 атлам) Тибрни онг джагъасында эмда андан кюнбатыш таба джерледе, 6 милге сол джагъасындан, 5 мил къыбылагъа Альба-Лонга таба, эмда 2 мил шималгъа. Талай хоншу джерлешим тюбю джамагъатланы кесини джерлерине къошгъандан сора, энтда патчахлыкъны заманында уруш бла алыннган джерлешимлени юсю бла — Габий бла Фидена, рим майдан 870 км² тёгерекде санала эди. Ахырынчы патчахланы башчылыкъларында римлилеге талай колония къураргъа мадар джетген эди (Сигния бла Цирцеи порт), эмда Тибраны суу джагъасына тинтиу салыргъа, эм къобанны юсю бла кёпюр салыргъа. Уруш алыула бла джангы колония къураула биргелей бара эдиле. Къыбылада римлиле латин джерлешимлени федерацияда нёгерлерине таяна эдиле, эмда кеслерине джууукъ джамагъатлагъа; шималда уа Римге деменгили этрусс джерлешимле (патчахла бла башчылыкъда) къаршчы бара эдиле, кеслери уа биргелей къарыусуз къурамда федерацияны биргелей къурай эдиле; кюнчыгъышда кеслерине джууукъ таулу миллетле бла сермешиу бара эди: сабинле, вольскамла эм эквамла бла. Ала уа Римни битимли джерлерине сауут бла чабыучан эдиле. Биринчи Рим Италияны къалгъан джерлешимлерича, уллу магъанасыз эм сауутлу кючсюз болуб турду. Алай а патчахлыкъны заманы ахырына дери джетгинчи, Лация да эм деменгили эмда кючлю джерлешим болгъанды, эмда саулай джарымайрымканнга тинтиу салыб башлагъанды.
Республика къуралгъандан бери 240 джыл кетгенди. Ол заман бёлюмню биринчи джарымы хоншу миллетле бла гитче сермешиуледе ётдюрюлгенди. Бу заман бёлюмню ортасы Республика бла Вейя джерлешимни уруш бла алгъаны (396 дж. б. э. д.) бла белгили болгъанды. Римни кючюне андан сора бек уллу ачыу тийген эди — галлланы чабханлары бла эмда аланы Римни кюйдюрюб кетгени бла, алай а джерлешим бек къысха заман ичине ызына ишлениб кюч джыйыб бир бла кесек мюрню ичине кесини джерлерин саулай Италиягъа джайгъанды, джарымайрымканда эм кючлю кърал болуб. Рим Джангыз Цизальпиягъа тинтиу этмей эдиле, ол джерледе галлала джашай эдиле. Цизальпия къалгъан Италиягъа кёре шималда орналады.
Римни V б. э. д. ёмюрде къазауатлары
[тюзет | къайнакъны тюзет]Римден ахырынчы патчах къысталгъандан сора (уллу кёллю Тарквиний) этрускла кюч джыйыб башлагъандыла. Этруссланы патчахлары Порсена Тарквинийге болушлукъ этирге излеб, рим плебсни болушурун сакълаб Римни къуршалаугъа алгъанды. Римге болушлукъгъа латинле бла Кампанияны греклери (этрускланы эртденнги джаулары) келгендиле. Бирлешиб Ариций къатында урушда Порсенаны хорлагъан эдиле (508 дж. б. э. д.). Порсена бла сермешиуле сегиз латин джерлешимле бла, сайланнган диктатор бла башчылыкъ этилген Арициан конфедерацияны къураууна келтиргендиле.

Талай замандан Рим бла латинлени нёгерликлери къарыусуз эм амандан аман болуб тебрегенди. Ол 493 джылда бизни э. д. бошалгъан — Биринчи латин къазаутха келтиргенди. Аны ахыры бла Рим латинлени ич джумушларына къатышмазгъа, аскер болушлукъ эм уруш бла сыйырылгъан затладан юлюшле келтирирге ант этгенди, эмда ала бла бирлешгенди. Ол затла тыш къоркъуудан сакъланыр ючюн керек болгъандыла— тышындан Римге да латинлеге да уруш бла барыргъа вольскла, эквле, герникле эм сабинле излей эдиле. Ала блай къазауатла тюрленнген джетишим бла бара эдиле, алай а V б. э. д. ёмюрню 80-чи джылларында рим-латин бирлешимге герникле къошулгъандыла, аны себебли олбир миллетле бла къазаутлада рим-латин бирлешим хорлагъанды.
Рим бла этрусс джерлешимни — Вейини, туз чыкъган джерледе тинтиу салыу ючюн эришиуле саулай V ёмюрню бизни э. д. барыб тургъандыла, эм 435 джылда бизни э. д. римлиле Фиден шахарны алгъандан сора бошалгъандыла.
Италияны уруш бла алыуу (340—268 джылла б. э. д.)
[тюзет | къайнакъны тюзет]500 джыл. б. э.
338 джыл. б. э. Экинчи Латин къазаутдан сора
298 джыл. б. э. Ючюнчю Самнит къазауат башланыры алы бла
290 джыл. б. э. Ючюнчю Самнит къазауатдан сора
272 джыл. б. э. Пирр къазаутдан сора
264 джыл. б. э. Биринчи Пуний къазауат башланыры алы бла
218 джыл. б. э. Экинчи Пуний къазауат башланыры алы бла
Рим асыры кючлю эм деменгили болгъанды эмда Латин бирлешимни кесини къуру политикасына кереклисича хайырландыра эди. Кёб болмайын Римде плебейле эм патрицийле келишиуге келгендиле. Анга кёре биринчилеге бир консул джер берилген эди. Ол келишиуге къараб латинле Римден кеслерине бир консул джерни эм сенатха ачыкъ джол берилсин деб излегендиле. Излегенлерине огъай деб римлиле талай кючлю уруш барыу бла латин федерацияны къурутхандыла, талай латин шахарны кеслеринден эркинсизликге салгъандыла (340 джыл б. э. д.). Энтда Экинчи Латин къазауатха дери римлиле самнитле бла сермеше эдиле, къыбыла Италияда таулу миллетле бла, эм аны грек шахарлары бла урушла бардыра эдиле. Неаполгъа тинтиу салыу ючюн Экинчи Самнит къазауат башланнган эди (326—304). Римлиле кючлюрек болгъанлары себебли самнитлеге болушлукъгъа этрускла эм башха таулу миллетле келгендиле. Рим эки джанына къазауат бардырыргъа керек болгъанды, алай а аны кърал къураууну мийиклиги, аскерини кючю эм аскер башчыланы ётгюрлюклери себебли Рим хорлагъанды.
Энтда бир кере самнитле сауутха 298—290 джыллада бизни э. д. тутулгъандыла, биягъынлай алагъа болушлукъгъа тау миллетле, этрускла, умрбла, галлла келген эдиле — алай а хорлам Римни ызындан эди. Эркинликни къуру къыбыла Италияда грек шахарла эпир патчах — Пирр бла бирлешиб сакълагъандыла. Азияда Рим легион македон фаланганы къоркъутхан пил болушлукъгъа къарамай хорлагъанды.
Къралны къурамы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Сенат
[тюзет | къайнакъны тюзет]Рим республикада Сенат — къралны эм уллу эмда сыйлы башчы органларындан бириди. Республикан администрацияда бек уллу магъанасы бар эди. Сенатны патрициан тукъумланы акъсакъаллары къурай эдиле.
Кеч Республиканы сенаты 300 адамдан къурала эди. Кёбюсю алгъын магистратла болуб тургъандыла. Сенатны санына къарагъанла цензорла болгъандыла, ала бек тыйыншлы адамланы сайлаб, джангы сенатчыла этиб ийгендиле.
Культурасы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Къылыччы оюнла
[тюзет | къайнакъны тюзет]Къылыччы оюнланы къураууна этрсукладан келген адамла бастыргъан адет себеб этгенди. Къуру къулла болмайын, башына эркин адамлада къабыр алында сермеширге керек эдиле, аны себебли къарыусуз къалыб ёле эди, кюшлю уа кесини хорламы бла къараучу адамланы къууандырыб саулай къала эди. Кёб къулла кеслерини излегенлери бла къылыччы школлагъа кириб кюреше эдиле, нек десегиз, халкъны сюймеклигин алыб кесини атыны кенг джерлеге иги айтдырыб джайдырса эркинлик алыргъа боллукъ эди. Аны себебли къулла бир-бирлери бла хаманда тюйюшюб тургъандыла, хар ким кесини кючюн кёргюзтюрге излеб. Школда джангы-къылыччыланы бек къыйын иш сакълагъанды эмда джашагъанлары да къыйын болгъанды, кёб адам аллай уллу къыйнлыкъланы чыдаялмай эдиле.
105 джылда бизни э. д. къылыччы оюнла публика ойнауланы санаууны тизилгенди. Ол кюнден башлаб кърал магистратларына оюнланы джарашдырыуун теджей эди.
Терминле
[тюзет | къайнакъны тюзет]Ланиста — школну ийеси. Къылыччыланы сатыб алгъан, кесини энчи школунда аланы юретген эмда оюнланы къурагъан адамлагъа магистратлагъа ортакъгъа берген ачха этиучю эди. Бу ишни ачха келтиргени уллу болгъанына къарамай ланистаны иши Буруннгу Римде бедишликге санала эди.
Лудус — къылыччыланы юретген школ эмда джабыкъ аскерсиле тургъан мекям, къайда аскер-джесирчиле, аманлыкъчыла эмда къулла аренада деменгили сермешиулеге хазырланыуну ёте эдиле.
Мунус — кёб ачхалы эмда сыйлы ёлгенлени хурметине этилген дин адет оюнла, къабыр неда басдырыу шынгкъартланы алында этиле эдиле.
Къылыччыланы тюрлюлюгю
[тюзет | къайнакъны тюзет]Самнитле — ауур сауутланнган, уруш бла къошулгъан самнит миллетден къылыччыла. Мазаллы тюз-угол легионер башхадан къанганы джюрюте эдиле (лат. scutum), башлыкълары къанатлыланы тюклери бла ариулана эдиле. Сауутлары къысха рим къылыч эди — гладиус.
Галлла (кечрек Мирмиллонла) — уруш бла къошулгъан неда къуллукъгъа урланнган галл миллетден къылыччыла. Республиканы заманында сауутлары узун сюнгю болгъанды, узун джассы эм ромбгъа ошаш ишленнгени бла къангалары бар эди. I ёмюрню бизни э. д. ахырына, Галлияны Юлий Цезарь уруш бла алыб бошагъанындан сора эм кърал ичине киргенден сора, «Галл» деге ат политикагъа кёре халатлы болгъанды. Бу къылыччыланы типи Мирмиллон типге кёчгенди. Сюнгюню гладиусха ауушдургъандыла, болуб тургъан къанганы — рим скутумгъа ауушдургъандыла, башлыкъны уа тенгиз чабакъны (лат. mormylos) суратлауу бла ариу этгендиле . Андан чыкъгъанды аты да — mirmillo.
Фракийле — орта сауутланнган Балкан къазаутладан сора къуллукъгъа урланнган фракий миллетден къылыччыла. Баш сауутлары — къысха къынгыр бычакъ неда къама болгъанды, бек ауур джыртыкъ джарала салыргъа ёч эди. Сауутну аты сика (лат. sica). Сакъланнган гитче тёгерек къанга (лат. parma) бла эте эдиле. Эм белгили фракий къылыччыладан — Спартак болгъанды, бир заманда къралгъа къаршчы барыб халкъ къазауат кёлтюртген эди.
Велитле — джукъа сауутланнган римлиледен чыкъгъан къылыччыла. Велитле деб атыуучу аскерле Рим Республикада болгъандыла. Баш сауутлары дротикле (лат. hastae velitares) болгъандыла. Уруш джорукълары — магъанасы джауну узакъда тутхандады. Сакъланнган гитче тёгерек къанга (лат. parmula) бла эте эдиле. Биргелерине гитче къылыч джюрютгендиле, джау джуукъ келгени болуб къалса деб.
Сермешиу
[тюзет | къайнакъны тюзет]Къылыччыла бек багъа тура эдиле. Ланиста аны тюйюшюучюсю ёлсе кёб ачха тас эте эди, аны себебли оюнланы ётдюрюучюле ойнауну ёлюмге дери джетдирмезге кюреше эдиле, быртда бек керек болмаса. Деменгили кесиу-сермешиу «джазыкъсынуусуз» (лат. sine missione) кечрек келгенди. Къараучула къалгъаннга́ джашау берирге боллукъ эдиле, ол таукел тюйюшсе. Ол заманда джумдурукъгъа къысылгъан бармакъла — «джашау бер» деген магъанасы бар эди (къылычны къыннга салгъан магъананы кёргюзтгенлигиди), джумдурукъ къысылыб, уллу бармакъ тамакъха неда кёкюрекге бурдуруб кёргюзтселе — «ёлтюр» деген магъанасы бар эди анда.
Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ Taagepera, Rein. Size and Duration of Empires: Growth–Decline Curves, 600 BC to 600 AD (англ.) // Social Science History[англ.] : journal. — 1979. — Vol. 3, no. 3/4. — P. 115—138 [125]. — doi:10.2307/1170959. — JSTOR 1170959.