Экинчи Силез уруш

Экинчи Силез уруш (1744-45)

Австрияны тахты ючюн кюреш. Силез урушла

Баргъан кёзюую	16 август 1744 — 25 декабрь 1745 джыл
Баргъан джери	Богемия, Силезия, Саксония
Чуруму	Пруссияны королу II Фридрихни агрессив политикасы
Эсеби	Пруссияны хорламы: Дрезден мамырлыкъ

Къаршчыла

Пруссия короллукъ

Сыйлы Рим империя (Габсбург монархия)

Саксония курфюрстлюк

Аскер башчыла

II Фридрих

Леопольд Ангальт-Дессаучу

Мария Терезия

Карл Лотарингиячы
III Фридрих Август
Иоганн Адольф Саксен-Вейсенфелчи
Фридрих Август Рутовский

Экинчи Селиз уруш (нем. Zweiter Schlesischer Krieg) — Силез урушланы ичинде баргъан Ара Европада аскер конфликтлерини юч уллусуну экинчисиди, анда немец тилли эки кърал Пруссии бла Австрия бири-бирлерине болгъандыла^[1]. Ол заманлада бу эки къралгъа башчылыкъ этген II Фридрих Пруссиялы эм Мария-Терезия Австриялы болгъандыла.

Биринчи Силез урушдан сора прусс король Фридрих Уллу Британия, Ганновер, Саксония, Эресей эм Австрия антипрус коалиция къураб, бу аланы хорлаялмазлыгъына къоркъгъанды. Бреслау мамырлыкъны Австрия бла энтда бир кёзюулюу джарашыугъа санагъанды, Мария Терезияны таб тюшсе дерт къайтарыргъа излеригин билгенди эмда аны тыяргъа амал излегенди. Фридрих, Пруссияны французла джанлы болгъан бирликни джангыдан къураб, башха немец бийлиен бирикдириб Австриягъа къаршчы коалиция къураргъа керек болгъанына оноу этгенди. Бу коалиция аллында Австриягъа къаршчы къазауат ачаргъа джораланнганды. 1743-чю джылны аягъында, 1744-чю джылны башында Пруссия Франция бла, Бавария эмда башха немец къралла бла кёрюшюуле бардыргъанды, ахырында Бавария бла, Швеция бла, Гессен-Кассель эм Курпфальц бла бирликге къол салыннганды, аны аты «Франкфурт Лига» деб белгилиди, ол бирликни нюзюрю император Карл Альбрехтни тахтын орнуна къайтарыу эмда территориясын къоруулау болгъанды. Аны бла бирге Франция бла да келишиу этилгенди, аннга кёре Франция Лига джанлы болуб Австриячы Нидерландлагъа чабаргъа сёз бергенди. Алай бла Австриягъа къаршчы болургъа Франкфурт Лига дан сора Франция бла Испания да унагъандыла.

Австрия эсе уа урушну заманында кесини диплотматик позицияларын Варшава кесамат бла кючлендиргенди, аннга кёре джангы «Тёртлю бирлик» къуралгъанды, ол Австрияны, Уллу Британияны, Ганноверни, Саксонияны эм Голланд Республиканы арасында болгъанды, баш нюзюрю Франкфурт Лигагъа къаршчы барыу эмда Габсбур Габсбургская монархияны эски чеклеринде орнуна салыу болгъанды. Кесамтны шартларына кёре Саксонияны курфюрстю II Фридрих Август «тенгизчи къралланы» - ингилизлиле бла голнадлыланы ачха субсидияларын алыб 30 000 аскерчи салыргъа борчланнганды^[2].Австрияны джанында Сардиния да болгъанды.

Урушну хорлагъан биягъы Пруссия болгъанды. Австрия Силезияны кери алыр умутларындан къол джууаргъа керек болгъанды.

Урушну башланыуу

II Фридрих император VII Карлны властына джагъан болгъан сылтау бла, ол заманда Рейнден ётюб Фландриягъа бара тургъан австриячы аскерлени узакълыкълары бла хайырланыб, австриячы Богемиягъа киреди.1744 джылны 11 сентябрында Прага къуршоугъа тюшеди, 16 сентябрда уа штурм бла алынады. Андан сора бу болуула боладыла^[3].

Пруссия Богемиягъа чабханына джууаб берир ючюн, австриячы аскерле Бавариядан чыгъарылгъанындан сора, император император VII Карл ара шахары Мюнхеннге контроль салгъанды, алай а кёчгенден сора кёб турмай ёледи (20 январь). Бу ишле Германияда уруш таба уллу тюрлениуге келтиргендиле^[3].

Пруссияны аскерлери Богемиядан къысталгъанларындан сора, Австрия 1745 джылны мартында Баварияда алгъа урууну джангыдан башлагъанды, анда къыш къурулгъан къоруулауну да къыйналмай ётгенди. 15 апрелде Карой Йожеф Баттянини башчылыгъында австриячы аскерле франк-бавар аскерни Пфаффенхофенде сермешиуде къаушатыб, бирликчи аскерлени Баварияда ыхтыргъандыла.^[3] Бу дженгилиуден сора III Максимилиан Иосиф, Баварияны курфюрстю (ёлген император VII Карлны джашы) Мария Терезия 22 апрелде Фюссен кесамат бла мамырлыкъгъа баргъанды. Кесаматда Максимилиан, атасыны австриячы джерлеге излемлеринден кери атлагъанды эм боллукъ император сайлаулада Стефан Лотарингиячы джанлы боллугъун бегитгенди; кесини джанындан, Мария Терезия арт кёз бла VII Карлны Сыйлы Рим империяны императоруча таныгъанды^[3]. Алай бла австриячы джерле ючюн урушну бавар театры джабылгъанды, алай а уруш Силезияда, Италияда эм Нидерландлада андан ары баргъанды.

1745 джылны ортасы

Бавария бла мамырлыкъны бегитгенден сора, Австрия апрелни аягъында Слиезиягъа масштаблы чабыуул этерге хазырланнганды, аны ючюн Моравиягъа Лотарингиячы Карлы аскери джибериледи, Лейпцигни къатында уа саксон аскер къурулады. Фридрих, Огъары Силезияны таулу къыбыла джанын австриячы пандурланы авангардына къоюб, кюнчыгъыш Нейсени ёзениндеги Франкенштейн шахарны тёгереинде къоруулау къургъанды. Ол заманда I Леопольд, Ангальт-Дессауну бийи, саксон чабыуулну аллындан кесер мурат бла, Бранденбургда кючлеге башчылыкъ этерге салыннганды. Майны аягъында, австриячы-саксон аскерле Крконоше сууну ётюб, силез элни, Гогенфридбергни къатында лагерь къургъандыла, алайлагъа Фридрих 4 июнну эртденинде сакъланмагъан чабыуул этгенди. Аны ызындан болгъан Гогенфридбергде сермешиуде Пруссия тамаллы хорламны алгъанды, Лотарингиячы Карлны аскери уа къаушатылыб таулагъа кери ыхтырылгъанды^[3].

Австрияны Гогенфридбергдеги хорланыуу, Силезияны къайтарыр перспективасын джууукъ заманда болмазлыгъын бегитгенди. Пруссла кери ыхтырылгъан австриячы-саксон аскерлени ызларындан Богемиягъа кириб, ыхтырылгъан аскерлени тылларын атака этиб Кениггрецге дери баргъандыла, анда эки аскер да Эльбаны эки джагъасында лагерь къургъандыла. Аны ызындан баргъан эки айдан аскерле аз уруш этгендиле, ол заманны ичидне Фридрих, Силезияны джангыдан аны контролун гарантия этерик мамырлыкъ келишиуню даулагъанды^[3]. Уллу Британияны, кесини ичинде якобитлени аякъланыуларына эс бёлюрге керек болуб, Австрияны Пруссиягъа къаршчы урушуна субсидия этерге хазырлыгъы таркъайгъанды, 26 августда Уллу Британия бла Пруссия Ганновер конвенциягъа разы болгъандыла, аннга кёре эки джаны да бири-бирин немец иеликлерин таныгъандыла (Прусс Силезияны да), Пруссия эсе уа Богемияда эм Саксонияда болургъа боллукъ къаллай да болсун мамырлыкъ келишиуледе территория хайырланы дауламазгъа сёз бергенди.

Авсрия джанындан Мария Терезия, немец курфюрстле бла, бавар император ёлгенинден сора, эрин Сыйлы Рим империягъа император сайлар ючюн кёрюшюуле бардыргъанды. Император сайлаула 1745 джылны 13 сентябрында Франкфуртда баргъандыла, анда Франц Стефан Лотарингиячы I Франц аты бла император болуб сайланады (Пруссия бла Пфальц къаршчы болсала да), ол Мария Терезияны урушда эм баш нюзюрлерини бири болгъанды. Ол заманны ичинде Богемиядагъы прусс лагерде аскер керекле эмда азыкъ таркъайгъандыла, прусс аскерлени да австриячыла ыхтыргъандыла. 29 сентябрда Карлны аскери Фридрихни лагерине, Зоор элени къатында сакъланмагъан чабыуул этгенди, Зоорда сермешиуде прусслула хорласала да, аскер кереклери эм азыкълары таркъайгъанлары себебли, къышха австриячы дженгил аскерлени ыхтырыб, Огъарчы Силезиягъа кёчгендиле^[3].

1745 джылны компаниясыны битиую

Пруссия эм Великобритания Австрияны Гогенфридбергде эм Зоорда хорланыуу, Австрияны келишиуге барыргъа керек болгъанына алландырыб, кючлерин Франциягъа къаршчы бурлугъун излегендиле, алай Мария Терезия кюрешни андан ары бардыраргъа бек таукел болгъанды. 29 августда Австрия эм Саксония, Пруссияны кючлерге джораланнган джангы аскер бирлик къурургъа келишгендиле, ноябрны башында уа, Бранденбургга талай сюремден джангы алгъа урууну башлагъандыла. Карлны австриячы аскери шималгъа Богемиядан Лужица таба, саксон аскерни ёзеги уа Фридрих Август Рутовскийни башчылыгъында кюнбатыш Саксониядан уруб Берлинни алыб, урушну битдирир муратда болгъанды. 8 ноябрда Фридрих, бу аскер манёврланы юсюнден хапарлы этилгенди, эм Леопольдха аскерин кюнбатыш Бранденбургда хазыр этерге буйрукъ бергенди, кеси уа Тёбен Силезиягъа джол алгъанды, анда Карлны алгъа урууун тыяр ючюн кюч джыймакъчы болгъанды^[3].

Австриячыла Бранденбургну чеклерине джетерге аз къалыб, 23 ноябрда Фридрих, Карлны Католиш-Хеннерсдорфда лагерине сакъланмагъан, джетишимли атака этгенди. Бу сермешиу бирликчи аскерни саксон бёлеклерини къаушатылуу бла битгенди, уллуракъ австриячы кючле да ыхтырылыб, чачылгъандыла. Карл, аскерини къалгъан кесеги бла ызына, ара Саксониягъа ыхтырылыргъа керек къалгъанды, Лужица уа Пруссияны контрулуна кёчгенди. Ол заманда Леопольд, 29 ноябрда кюнбатыш Саксониягъа джюрюгенди, уллу къаршчыланыугъа тюбемей, экинчи кюннге Лейпцигни алгъанды. Андан аны аскери эм Фридрихни аскер декабрны башында Дрезденнге джууукълашхандыла^[3].

Фридрихни аскерлери Саксонияны ара шахары бла Карлны австриячы кючлерини арасына кирирге излегендиле, ол заманда Леопольдну аскери Кессельдорф элни къатында бетджан этген, Рутовскийни саксониячы аскерлерин ургъандыла. 15 декабрда Лепольдну аскерлери Рутовскийни аскерине атака этиб Кессельсдорфда сермешиуде къаушатхандыла. Алай бла Дрезденнге джол ачылгъанды, Карл бла къалгъан саксон аскерчиле Крушне-Гори таула бла Богемиягъа ыхтырылгъандыла. Прусслула Дрезденни 18 декабрда кючлегендиле, андан сора Фридриз Мария Терезия бла II Фридрих Августха, мамырлыкъ теджер ючюн, энтда бир кере келечиле джибергенди^[3].

Дрезден кесамат

Австриячы эм саксон делегатла бла британ арачыла прусслулагъа Дрезденде къошулуб, кёб мычымай мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла. Аны эсебинде Мария Терезия, Силезия бла Глатцны Пруссияны контролунда болгъанын таныгъанды, Фридрих эсе уа арт кёз бла I Францны Сыйлы Рим империяны императору болуб таныгъанды эм Прагматик санкциягъа разы болгъанды, аны тышында австрия мюлк ючюн урушну аягъына дери нейтралитет тутаргъа борчланнганды. Саксония эсе уа Пруссиягъа бир миллион талер репарация берирге керек болгъанды. Алай бла регионда чекле урушха дери статус-ква дараджада къалгъандыла, бу да Пруссияны баш нюзюрю болгъанды. 1745 джылны 25 декабрында Дрезден мамырлыкъ кесаматха къол салыннганды, аны бла Австрияны, Саксонияны эм Пруссияны арасында баргъан Экинчи Силез уруш бошалгъанды.

Эм магъаналы болуула эм сермешиуле

22 май 1744 джыл — Австриягъа къаршчы Франкфурт Лига къурулады.
5 июнь 1744 — Франция бла Франкфурт Лигагъа дагъанны юсюнден келишиуге къол салынады.
8 январь 1745 джыл — Варшава кесаматха къол салынады.
4 июнь 1745 джыл — Гогенфридбергде сермешиу, австриячыланы дженгилиулери.
15 сентября 1745 джыл — Казаледе сермешиу (Италия), Австрия джанлы Сардинияны, Пруссия бла шох болгъан француз-испан коалиция джанындан хорланыуу.
30 сентябрь 1745 джыл — Зоорда сермешиу, Пруссияны хорламы.
15 декабрь 1745 джыл — Кессельсдорфда сермешиу, Пруссияны хорламы.
25 декабрь 1745 джыл — Дрезденде, Австрия, Пруссия эм Саксония Дрезден мамырлыкъ кесаматха къол саладыла. 1742 джылны Бреславль кесаматыны статьялары да бегитиледиле, алагъа кёре Фридрих Мария Терезияны эрин Сыйлы Рим империяны императору болуб таныйды.

Белгиле

↑ Силезские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Carlyle, Thomas. "Chapter XII." In The Works of Thomas Carlyle, 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1864a. — Vol. IV.

Къайнакъла

джибериу [[{{{1}}}]] []. Frederick the Great: The Magnificent Enigma(ингил.). — New York: Ticknor and Fields [], 1986. — ISBN 978-0-89919-352-6.

Black, Jeremy. European International Relations 1648–1815(ингил.). — London: Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 978-0-333-96450-7.

джибериу [[{{{1}}}]] []. The War of the Austrian Succession. — New York: St. Martin’s Press, 1993. — ISBN 978-0-312-09483-6.

Carlyle, Thomas. Book XIII — First Silesian War, Leaving the General European One Ablaze All Round, Gets Ended — May 1741 – July 1742(ингил.). — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1862a. — Vol. III.
Carlyle, Thomas. Book XIV — The Surrounding European War Does Not End — August 1742 – July 1744(ингил.). — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1862b. — Vol. III.
Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745(ингил.). — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1864a. — Vol. IV.
Carlyle, Thomas. Book XVI — The Ten Years of Peace — 1746–1756(ингил.). — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1864b. — Vol. IV.

джибериу [[{{{1}}}]] []. Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947(ингил.). — Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2006. — ISBN 978-0-674-03196-8.

Clifford, John Herbert. The Standard History of the World, by Great Historians(ингил.). — New York: University Society, 1914. — Vol. Volume 5.

джибериу [[{{{1}}}]] []. Frederick the Great: King of Prussia. — London: Allen Lane, 2000. — ISBN 978-0-7139-9377-6.

Holborn, Hajo. A History of Modern Germany: 1648–1840. — Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1982. — ISBN 978-0-691-00796-0.
Showalter, Dennis E. Frederick the Great: A Military History. — Barnsley, England: #джибериу [[{{{1}}}]] [], 2012. — ISBN 978-1-78303-479-6.
Simms, Brendan. Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire(ингил.). — New York: Basic Books, 2009. — ISBN 978-0-465-01332-6.

Browning, Reed New Views on the Silesian Wars (ингил.) // #джибериу [[{{{1}}}]] [] : journal. — 2005. — Т. 69. — № 2. — С. 521—534. — DOI:10.1353/jmh.2005.0077

[1] Силезские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[2] Carlyle, Thomas. "Chapter XII." In The Works of Thomas Carlyle, 145-68. Vol. XV. London: Chapman and Hall, 1898.

[Second_Silesian_War-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Carlyle, Thomas. Book XV — Second Silesian War, Important Episode in the General European One — 15th August 1744 – 25th December 1745 — History of Friedrich II of Prussia, Called Frederick the Great. — London: Chapman & Hall, 1864a. — Vol. IV.

[4] джибериу [[{{{1}}}]] []. Frederick the Great: The Magnificent Enigma(ингил.). — New York: Ticknor and Fields [], 1986. — ISBN 978-0-89919-352-6.

[5] джибериу [[{{{1}}}]] []. The War of the Austrian Succession. — New York: St. Martin’s Press, 1993. — ISBN 978-0-312-09483-6.

[6] джибериу [[{{{1}}}]] []. Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947(ингил.). — Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2006. — ISBN 978-0-674-03196-8.

[7] джибериу [[{{{1}}}]] []. Frederick the Great: King of Prussia. — London: Allen Lane, 2000. — ISBN 978-0-7139-9377-6.

[1]

[2]

[3]