Нобелни премиясы

Эркин энциклопедия Википедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу

Нобелни премиясы (швед. Nobelpriset, ингил. Nobel Prize) — илму тинтиуде, джангы джаратыулада революцион ачылыу ючюн,культурагъа эмда джамагъатны айнытыугъа уллу юлюш къошулагъаны ючюн берилген премияладан эм сыйлы эмда эм белгили премияды.

Тарихи[тюрлендир]

Нобелни премиялары Альфред Нобелни осиятына кёре белгиленнгендиле.

Альфред Нобелни 1895 джылны 27-чи ноябрында этилген осуятында былай джазылгъанды:[1]

« Мени бютеу къымылдагъан эмда къымылдамагъан мюлкюм, мени келечилерим бла ликвид багъалыкълагъа кёчюлюрге керекди, ол мадар бла джыйылгъан капитал а уа ышаннгылы банкга салыныргъа керекди. Бу капиталдан хайыр,хар джыл сайын, ал джылда адам улугъа эм бек хайыр келтиргенлени арасында премия этилиб, юлешинирге керкди. Белгиленнген процентлени беш тенг юлюш этерге керекди, бир кесеги — физикада эм магъаналы джаратыу неда ачылыу этгеннге; экинчиси — химияда магъаналы ачылыу неда джаратыу этгеннге; ючюнчюсю — физиологияны неда медицинаны областында эм бек магъаналы ачылыу ючюн; тёртюнчю — идеалист табалауда эм махтаулу адабият чыгъарма ючюн; бешинчиси — миллетлени биригиуюнде, къул тутууну къурутууда неда аскерлени санларын азайтыуда эмда мамырлыкъ конгресслени бардырыуунда уллу джетишими болгъан ючюндю. Мени энчи оюмума кёре, премия берилген заманда кандидатланы миллетлерине эс бёлюнмезге керекди… »
Нобель Мамырлыкъ аралыкъ (Осло)

Алай бла Нобелни осиятында къуру беш табалауда премия бериу болгъанды:

Аны тышында, Нобелни осиятында болмагъан, алай а 1969 джылдан башлаб Швед банкны инициативасы бла экономикадан аны аты бла премия бериледи. Аны бериуюню шартларыда башха нобель премиялачады.

Лауреатдан "Нобель мемориал лекцияны" окъулуу изленеди, артдан ол лекция Нобель фонд бла энчи бир том болуб басмаланады.

Нобелни премиясыны ёлчеми[тюрлендир]

АБШ-ни президенти Барак Обама диплом бла эмда медал бла
Тюрлю-тюрлю къраллада нобель лауреатланы саны

Нобелни фонду 1900 джыл, энчи бойсунмагъан правительствочу болмагъан организация кибик къуралгъанды, тамал капиталы 31 млн. швед крона болгъанды (бусагъатдагъа багъалагъа кёре 1,5 млрд крона чакълы бирди). Биринчи премияланы ёлчемлери 150 000 крона болгъанды. Бусагъада фондну капиталы 2 млрд 966 млн шведа крон джетгенди ( 450 млн АБШ-ны $ чакълы бир), премияланы ёлчеми уа 10 млн швед кронады.

Нобель премияны эквивалентлери[тюрлендир]

Илмуну кёб бёлеги Нобель премия джанындан бир джары къалыб кетгендиле. Нобелни премиясыны сыйлы эмда белгили болгъаны себебли, илмуну башха бёлеклеринде эм сыйлы премиялагъа «Нобелни премиясы» деб къоядыла.

Математика бла информатика[тюрлендир]

Эм аллындан Нобель, премия берилген илмуланы списогуна математиканы къошханды, алай а кечирек аны кетериб, мамырлыкъ премияны джазгъанды. Буну керти чурумун киши да билмейди, алай а сёзге кёре ол заманда швед математиканы алчысы Миттаг-Леффлер бла байламлыды, Нобель бу алимни, хаман Стокгольм университетден ачха тилеб тургъаны ючюн сюймегенди. Башха версиягъа кёре Нобелни сюйгени, Анна Дезри аны къоюб Франц Лемаржгъа эрге чыгъады, Франц а уа ол заманда математик болур акъылда болгъанды.

Алай а эм бек келишиу версия, Нобелни джашауда керти «къол бла тутарча» хайыр берген джетишимлеге берирге излегениди. Математика джетишимле джамагъатны уллу бёлюмю бла аллайгъа саналмайдыла.

Нобелни премиясыны математикада «эквиваленти» Филдсни эмда Абелни премияларыдыла, иноформатикада — Тьюрингни премиясыды.

Экономика[тюрлендир]

Швецияны Банкыны Альфред Нобелге аталгъан премиясына да Нобелни премиясы деб къоядыла. Бу премия 1969 джыл Швецияны Банкы бла къуралгъанды. Къалгъан премиялача болмай, бу премиягъа ачха Нобелни осуй мюлкюнден берилмейди. Ол себебден бу премиягъа Нобелни премиясы дерге боллукъмуду, боллукъ тюлмюдю деген соруу чыгъады.

Талай кере алгъанла[тюрлендир]

Премияны тарихинде джангыз тёрт адам эки кере алгъандыла премияны:

Организацияла[тюрлендир]

Белгиле[тюрлендир]

Джибериуле[тюрлендир]


Wikimedia Commons  Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Нобелни премиясы.