Контентге кёч

Заман

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
    Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Заман (магъаналары).
                   Заман
Символ ,
Ёлчемлик T
Ёлчелеу бирим
ЁС с
СГС с
Заманны марар ючюн сагъатны хайырландырадыла

Заман — физикалыкъ эмда психикалыкъ процесслени барыууну шекелиди, тюрлениуню болургъа боллугъуну шартыды[1]. Философияны эмда физиканы баш ангыламларыны бириди, бютеу объектлени бар болууларыны узунлугъуну, аланы шартларыны процесследе алмашыуларыны эмда процесслени кеслерини тюрлениулерини эмда айныуларыны ёлчесиди[2].

Философияда — къайтарылмаз агъымды (къуру бир сюремде барады — озгъан замандан, бусагъат заманны юсю бла боллукъ заманнга)[3].

Метрологияда — физикалыкъ уллулукъду, Халкъла арасы ёлчелеу бирим системаны баш джети уллулугъун бириди (ингил. International System of Quantities, фр. Système International de grandeurs, ISQ)[4], заманны ёлчелеу бирими «секунд» — джети тамал биримден бириди (фр. Le Système International d’Unités, SI, ингил. International System of Units, SI).

Лингвистикада (этим) заман, этимни категорияларыны бириди.

Хайырландырылгъан белгилеуле

[тюзет | къайнакъны тюзет]

Заманны белгилер ючюн асламысы бла латин алфавитни t  харифи хайырландырылады — чыкъгъаны лат. tempus («заман») неда урум алфавитни τ харифи[5]. Математикалыкъ формулалада кёб заманда дифференциация, дифференциация этилген тюрленнгенни башында нохта бла белгиленеди (юлгюге, Лагражианны формуласында анда  — бир халгъа келтирилген координатладыла).

Заманны ёлчелеу биримлери

[тюзет | къайнакъны тюзет]
Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Заманны ёлчелеу биримлери.
АтыБаргъаны Белги / Юлгю
Гигаджыл1 000 000 000 джыл Кюнню эмда Джерни джашау узунлукълары 4,5 гигаджыл чакълы бир болады — 4,5 миллиард джыл
Мингджыллыкъ (Миллениум)1000 джыл Орта ёмюрлени баргъаны — 1 мингджыллыкъ чакълы бир.
Ёмюр, джюзджыллыкъ100 джыл
Индикт15 джыл
Онджыллыкъ10 джыл
Джыл≈ 365,2425 сутка Джерни Кюнню тёгерегине бир айланыуу
Квартал3 ай — джылны 1/4
Ай≈ 3 декада  28-ден 31 суткагъа дери, асламысы бла 30 сутка хайырланадыла
Декада10 сутка
Ыйыкъ7 сутка
Алты кюнлюк6 сутка
Беш кюнлюк5 сутка
Сутка≈ джылны 1/365,2425 Джерни кеси осуну тёгерегине бир айланыуу
Сагъатсутканы 1/24
Минутсагъатны 1/60
Секундминутну 1/60
Терциясекундну 1/60
Сантисекундсекундну 10−2
Миллисекундсекундну 10−3 Окъну къысха аралыкъда барыуу
Микросекундсекундну 10−6
Наносекундсекундну 10−9 Кристаллны юсюнде вакансияланы диффузиясы
Пикосекундсекундну 10−12
Фемтосекундсекундну 10−15
Аттосекундсекундну 10−18
Зептосекундсекундну 10−21 Ядролу реакцияланы динамикасы
Иоктосекундсекундну 10−24 Стабиль болмагъан элементар кесекчиклени тууулары/къуруулары
  1. Смирнов А. В. Время // Новая философская энциклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурцов. — 2-е изд., испр. и допол. М.: Мысль, 2010. ISBN 978-5-244-01115-9.
  2. Матяш, 2007, с. 281
  3. А. И. Гулидов, Ю. И. Наберухин. Существует ли «стрела времени?» // Философия науки. — 2003. — № 2(17).
  4. Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины = International vocabulary of metrology — Basic and general concepts and associated terms (VIM) / Пер. с англ. и фр.. — 2-е изд., испр. СПб.: НПО «Профессионал», 2010. — 82 б. ISBN 978-5-91259-057-3. (Архивйина 2012 шеран 12 ноябрь).
  5. Сена Л. А. Единицы физических величин и их размерности. — М.: Наука, 1977. — С. 284.