Юзбекистан
Юзбекистан Республика
юзб. Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси
 Юзбекистанны байрагъы |
 Юзбекистанны герби |
.svg)
Гимн |
Serquyosh hur oʻlkam («Джарыкъ, азатлы къралым») |
|---|
| Оноу формасы | Президент республика |
|---|---|
| Президент | Шавкат Мирзиеев |
| Биринчи-министр | Абдулла Арипов |
| Тил(лер)и | Юзбек тил, |
| Ара шахары | Ташкент |
| Уллу шахар(лар)ы | Ташкент, Самарканд, Бухара, Наманган, Андижан, Фергана, Нукус |
|---|---|
| Бютеу территориясы | 448 978[1] км2 (дунияда 56-чу) |
| Сууну юсю | 4,9 % |
| Сагъат бёлгеси | UTC+5,UTC+6 |
| Эркинлиги | 1 сентябрь 1991 |
|---|---|
| Къуралгъаны | 1428 джыл |
| Бютеу халкъы (2024) | ▲37 543 167[2] адам (дунияда 38-чу) |
|---|---|
| Къалынлыгъы | 83 адам/км2 |
| БИП (номинал) (2025) | $ 132,480 млрд. (64-чю) |
|---|---|
| БИП (ном.) адам башына (2025) | $ 3 510 (138) |
| ААИ (2023) | ▲0.740 (мийик) (107) |
| Валютасы | сум (UZS) |
| ISO 3166-1 коду | UZ |
|---|---|
| Домен(лер)и | .uz |
| Телефон коду | +998 |
Юзбекистан (юзб. O’zbekiston, [ozbekiˈstɒn]), официал аты — Юзбекистан Республика (юзб. Oʻzbekiston Respublikasi) — Азия континентни ортасында орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал. Халкъы 37 543 167 (2024) адам чакълы бирди.
Географиясы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Юзбекистан бла шималда эмда шимал-кюнчыгышда Къазакъстан, кюнчыгъышда Къыргъызстан, кюнчыгъышда эмда къыбыла-кюнчыгъышда Таждикистан, къыбылада Афганистан, къыбылада эмда кюнбатышда Тюркменистан чеклешедиле.
Юзбекистан Ара Азияда орналыб къуру Лихтенштейн бла бирге Дунья океангъа чыкъмагъан къралла бла чеклешген къралды.
Юзбекистанны майданы - 448 978 км² аладан 425 400 км² (95%) джерди. Майданы бла дуньяда 56-чи кърал, БКъБ-де тёртюнчю. Ара Азияда къуру Юзбекистан башха тёрт къралла бла чеклешеди.
Юзбекистанда алты экорегион орналады: Алай-Кюнбатыш-Тянь-Шань къыр, Гиссар-Алай джукъа чегетле, Бадгыз эм Карабиль джарым къум джерле, Ара Азияны шимал къум джер, Ара Азияны джагъа джукъа чегетле эмда Ара Азияны къыбыла къум джер.
Къралны территориясыны ючден экисиде къум джерле (Къызылкъум), къырла (Ашлыкъ къыр) эмда таула (Тянь-Шань, Гиссар сырт) орналадыла.
Юзбекистанны эм мийик джери — Гиссар сыртда орналгъан Хазрет-Султан тау (4643 м).
Суулары
[тюзет | къайнакъны тюзет]Юзбекистанны эм уллу суулары: Амударья, Сырдарья, Зарафшан, Чирчик, Кашкадарья эмда Сурхандарья.
Кёб юсю Юзбекистанны шахарлары Амударья эм Сырдарья сууланы ёзенледе орналадыла.
Къралны кюнчыгъыш кесегини шималында тузсуз Айдаркуль кёл (3000 км²) орналады. Тюркменистан бла чеки ачы тузлу Сарыкамыш кёл бла барады, аны тёртден бири майданы Юзбекистанда орналады.
Климаты
[тюзет | къайнакъны тюзет]Юзбекистанны континент къургъакъ климаты барды. Кёппенни климат классификациясы бла кёб юсю территориясында - къургъакъ къууджерли сууукъ климаты (BWk) (кюнбатыш кесегинде), къургъакъ тюзлю сууукъ климаты (BSk) (кюнчыгъыш кесегинде) эмда орта къургъакъ исси джай климаты (Csa) (кюнчыгъыш кесегинде) барды.
Январны орта температурасы — +9 °C-дан −8 °C-гъа дери, июльню — +26 °C-дан +35 °C-гъа дери. Джылгъа джауум тюз джерледе — 90—580 мм, таулу районлада — 460—910 мм.
Тарихи
[тюзет | къайнакъны тюзет]Халкъы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Политикасы
[тюзет | къайнакъны тюзет]Конституциягъа кёре Юзбекистан — президент республика болгъан демократ кърал. Къралны башчысы — президент. Къралны баш представителле сайланнган джыйылыу - Юзбекистан республиканы Олий Маджлисы.
Олий Маджлис эки палаталадан къуралгъан закончыгъарыучу джыйылыууду. Огъары палатасы - 65 членден къуралгъан Сенатды, тёбен палатасы - 150 членден къуралгъан Закончыгъарыучу палатасыды.
Биринчи-министрден, аны заместителледен, министрледен, кърал комитетлени башчиладан эмда Къаракъалпакъстан республиканы правительствосуну башчидан къуралгъан Юзбекистан республиканы министрлени кабинети къралда толтуруучу властны этеди.
Юзбекистанны сюдлюк системасыны Юзбекистан республиканы Конституциялы сюдю, Юзбекистанны Баш сюдю эмда Къаракъалпакъстанны Баш сюдю, вилаят сюдле, Ташкентни шахар сюдле, район арасы сюдле, район сюдле эмда шахар сюдле, Юзбекистанны Баш Мюлк сюдю эмда Къаракъалпакъстанны Мюлк сюдю, вилаят эмда Ташкентни шахар мюлк сюдле къураладыла.
Административ бёлюннгени
[тюзет | къайнакъны тюзет]Юзбекистан Къаракъалпакъстан Республикадан (къралны 40% территориясында орналгъан), вилаятладан, эл эмда шахар районладан, вилаятлагъа эмда районлагъа бойсундургъан шахарладан эмда элледен къуралады.
Юзбекистанны ара шахары Ташкент ара бойсундурулгъан шахарны статусу барды. Юзбекистанны регионлары:
| Номер картада |
Аты | Адам саны (1-07-2022) минг адам[3] |
Майдан, (2021) км2[4] |
Арасы |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Ташкент (Toshkent) |
2909,5 | 435 | |
| 2 | Андижан вилаят (Andijon viloyati) |
3283,8 | 4303 | Андижан |
| 3 | Бухара вилаят (Buxoro viloyati) |
1990,4 | 41 831 | Бухара |
| 4 | Фергана вилаят (Farg’ona viloyati) |
3931,1 | 6753 | Фергана |
| 5 | Джизак вилаят (Jizzax viloyati) |
1457,7 | 21 179 | Джизак |
| 6 | Наманган вилаят (Namangan viloyati) |
2959,3 | 7433 | Наманган |
| 7 | Навои вилаят (Navoiy viloyati) |
1044,0 | 109 481 | Навои |
| 8 | Кашкадарья вилаят (Qashqadaryo viloyati) |
3438,6 | 28 568 | Карши |
| 9 | Самарканд вилаят (Samarqand viloyati) |
4069,3 | 16 773 | Самарканд |
| 10 | Сырдарья вилаят (Sirdaryo viloyati) |
887,1 | 4276 | Гулистан |
| 11 | Сурхандарья вилаят (Surxondaryo viloyati) |
2771,1 | 20 099 | Термез |
| 12 | Ташкент вилаят (Toshkent viloyati) |
2962,5 | 15 150 | Нурафшон |
| 13 | Хорезм вилаят (Xorazm viloyati) |
1936,6 | 6082 | Ургенч |
| 14 | Къаракъалпакъстан Республика (Qoraqalpog’iston Respublikasi) |
1962,4 | 166 561 | Нукус |
Экономикасы
[тюзет | къайнакъны тюзет]2025 джылда Юзбекистанны номинал БИП-и 140,480 млрд долларгъа джетгенди. Адам башына уа БИП - 3 945 доллар болгъанды, олда дунья къралланы ичинде 134-чю орундады. Юзбекистанны экономикасыны эм баш санагъатлары: эл мюлкю, алтынны, уранны, багъырны эмда башха джерден чыкъгъан магъаданланы къазыу, къара эмда джылтырауукъ металлургия, химия промышленность, къумач сокъгъан эм дженгил промышленность, автомобиль ишлеу.
Юзбекистанны 40% ишлеген халкъны саны эл мюлкдеги ишчиледиле. Къралын эл мюлкюню чыгъаргъан баш продукциясы: мамукъ, будай, арпа, нартюх, принч, гардош, кёгетле (шаптал, гранат, хурма, алма), харбуз эм хауун, джюзюм, туттерек, къой эм тууар эт, сют, гаккыла, чабакъла, бухар тери.
Юзбекистанны эт малчылыкъны кёбюсю Кашкадарья эмда Самарканд вилаятла баш арасыды. Этни производствосуну къурамыны кёблюгюню эм уллу бёлюмю тууар эт болады. 2022 джылда Юзбекистан 1 194,1 минг тонн тууар эт чыгъаргъанды[5].
2025 джылда Юзбекистанда бютеулей 206 211 тонн чабакъны тутгъандыла. Аладан эм кёб Хорезм вилаятда тутгъандыла (35 913,9 т.)[6].
2025 джылда къралда 3,3 млн тонн бачхада ёсген культураланы ёсдюргенле, эм кёб Джизак вилаятда (430 634 т.)[7].
2026 джылны 1 январгъа кёре республикада 59,8 минг промышленностну предприятияла ишлегендиле[8]. 2025 джылда бютеулей промышленностну чыгъаргъан кёблюгю - 86% ишлеб чыгъарыучу промышленностан, 7% джерден чыкъгъан магъаданланы къазыудан, 6,4% электро эмда газ баджарыудан, 0,6% суу баджарыудан эмда канализациядан къуралгъанды[9].
2024 джылда Юзбекистан 129,1 тонна алтынны къазыб дунья рейтингда аны бла 10-чу дараджадагъа джетди[10].
Юзбекистанны кърал предприятиясы «Навоийуран» Навои, Самарканд эмда Бухара вилаятлада 18 уран чыкъгъан джерлени къазгъан этеди[11]. 2025 джылда Юзбекистанда 7 минг тонна уранны къазгъандыла[12].
Сурат галерея
[тюзет | къайнакъны тюзет]
Ташкент шахарны арасы кечеде.
Чимгъан.
Амударья Нукус шахарны къатында.
Къызылкъум кърал заповедникде.
Бердакъ Миллет музей. Нукус шахар. Къаракъалпакъстан.
Мири Араб медресе. Бухара.
Чор-Бакр межгит бла зияратла.
Улугбекни медресеси Гиждуванда.
Арк къала Бухарада.
Хазрати Имам межгитни къабакъ эшики.
Регистан майдан. Самарканд.
Чорсу базарны ичинде. Ташкент.
.jpg)
.jpg)
Джибериуле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- https://gov.uz/ru - Юзбекистанны официал сайты.
Белгиле
[тюзет | къайнакъны тюзет]- ↑ Ўзбекистон Республикаси Ер фондининг тоифалари бўйича тақсимланиши 2020 йил 1-январь холатига (минг га. ҳисобида) (uz) (docx).
- ↑ [https://stat.uz/uz/ O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi].
- ↑ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН ПО СТАТИСТИКЕ. ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН: январь-июнь 2022 года. stat.uz.
- ↑ Отчёт Земельного фонда Республики Узбекистан (орус.).
- ↑ Сельское хозяйство Узбекистана и возможность экспорта российской продукции
- ↑ В 2025 году в Узбекистане было выловлено 206,2 тыс. тонн рыбы
- ↑ В Узбекистане увеличился объем производства бахчевых культур
- ↑ Объем промышленности Узбекистана в 2025 году достигнет 1,1 квадриллиона сумов
- ↑ Структура промпроизводства в Узбекистане в 2025 году — инфографика
- ↑ Global mine production
- ↑ Узбекистан вошел в топ-5 лидеров по добыче урана
- ↑ В Узбекистане в 2025 году добыли 7 тысяч тонн урана
