Къарачай-малкъар тил

Эркин энциклопедия Википедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу
Къарачай-малкъар тил
Къралла: Россия, Туркия, Къазакъстан, Къыргъызстан, АБШ
Официал статусу: Къарачай-Черкес бла Къабарты-Малкъар Республикала (Россия)
Бютеу сёлешгенле: 400.000 (2010)
Джазыу системасы: кирилл алфавит (къарачай-малкъар алфавит), диаспорада латин алфавит
Категориясы: Алтай тилле
Генетика классификациясы

- Алтай юйюр
0- Тюрк тилле
00- Къыпчакъ группа
000- Къуман-къыпчакъ тюбгруппа

Тил кодлары
ISO 639-1
ISO 639-2 krc
Википедияда
Бёлюмю:
Слоганы: Википедия, эркин энциклопедия

Къарачай-малкъар тилтюрк тилледен бириди. Къарачайлыла бла малкъарлыла сёлешген тилди. Эки диалектге бёлюнеди: къарачай-басхан-чегем («ч»-диалект) эмда малкъар («ц»-диалект). Россияда къарачай-малкъар тилде сёлешгенлени саны 303 минг адамды (2002 джыл халкъ тергеуге кёре).

Литература къарачай-малкъар тил, къарачай-басхан-чегем диалектни тамалында къуралгъанды. Джазыу система 1920-24 дждж. араб джазыуну тамалында болгъанды (аджам), 1924-36 дждж. латин алфавитни тамалында, 1936 джылдан бери — кирилл алфавит бла тамалланады.

Къарачай-малкъар тил, Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада кърал тилди.

Къарачай-малкъар тилде «Къарачай» бла «Заман» газетле эмда «Минги тау», «Нюр», «Лячин» журналла чыгъадыла.

Алфавит[тюрлендир]

Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Къарачай-малкъар джазма.

Бусагъатдагъы къарачай-малкъар алфавит (кесек тюрлениуле бла, 1936 джылдан бери хайырланады):

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т
У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ ъ
Ы ы ь Э э Ю ю Я я

Дж дж хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери Ў ў бла Нъ нъ (Нг нг харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.

Латин алфавит[тюрлендир]

Латин алфавит къарачай-малкъар тилге 1924 джыл къабыл этилгенди[1]:

A a B в C c Ç ç D d E e F f G g
Ƣ ƣ I i J j K k Q q L l M m N n
N̡ n̡ O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t
Ь ь U u V v Y y X x Z z Ƶ ƶ

1926 джылда харифлени тизгинлери тюрлендирилгенди эмда S̷ s̷ хариф къошулуннганды.

Литература[тюрлендир]

  • Акбаев Ш. Х. Фонетика диалектов карачаево-балкарского языка. Черкесск, 1963.
  • Алиев У. Б. Синтаксис карачаево-балкарского языка. М., 1973.
  • Аппаев А. М. Диалекты балкарского языка в их отношении к балкарскому литературному языку. Нальчик, 1960.
  • Ахматов И. Х. Карачаево-балкарский язык. Синтаксис. Ч. 2. Нальчик, 1992.
  • Гочиева С. А. Наречия в карачаево-балкарском языке. Нальчик, 1983.
  • Грамматика карачево-балкарского литературного языка. Ч. 1. Фонетика и морфология. М., 1979.
  • Грамматика карачаево-балкарского языка. Под ред. Н. А. Баскакова. Нальчик, 1966.
  • Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика. Морфология. Синтаксис. Нальчик, 1976.
  • Карачаево-барлкарско-русский словарь. Под ред. Э. Р. Тенишева. М., 1965.
  • Къарачай-малкъар тилни грамматикасы. Нальчик, 1970.
  • Отаров И. М. Лексикология карачаево-балкарского языка. Нальчик, 1982.
  • Русско-карачаево-балкарский словарь. Нальчик, 1970.
  • Толковый словарь карачаево-балкарского языка. Т. 1. Нальчик, 1995.
  • Урусбиев И. Х. Спряжение глагола в карачаево-балкарском языке. Черкесск, 1963.
  • Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное словообразование. Черкесск, 1989.
  • Хабичев М. А. Карачаево-балкарское именное формообразование. Черкесск, 1991.
  • Хаджилаев Х.-М. И. Очерки карачаево-балкарской лексикологияя. Черкесск, 1970.
  • Чеченов А. А. Историческая фонетика карачаево-балкарского языка. М., 1996.
  • Чеченов А. А. Проблемы формирования языка карачаевцев и балкарцев. М., 1996.

Белгиле[тюрлендир]

  1. Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. М., 1972
Ling template-krc.png  Бу, тилни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Сиз болушургъа боллукъсуз проектге, тюзетиб эм информация къошуб бу статьягъа.