Абазалыла

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу
Абазалыла
Абазакуа
Flag of Abazinia.svg
Абазаланы байракълары
Миллетни саны
Миллетни бютеулей саны ~ 60 000 (2010)
Джашагъан джерлери
Россия Россия: 43 341 (2010)[1]

Тюрк Тюрк: ~ 11 000[бт 1]
Абхазия Хачыпсы: ~ 2 138
Сирия Сирия: ~ 2 000[бт 1]
Иордания Иордания: ~ 1 500[бт 1]

Башха билгиле
Тиллери абаза тил
Расалары европеоид раса
Динлери ислам (суннитле)
Джууукъ миллетле хачыпсылыла, черкеслиле
Къуралгъанлары ашуйладан, абазгладан, зихледен, гениохладан
Археология культуралары майкоп культура, дольмен культура

АбазалылаКавказда джашагъан хачыпсы-черкес миллетледен бириди. Бек бурундан келген ёз атлары — аба́за-ды, кёблюк санда — абазакуа.

Джашагъан джерлери[тюрлендир]

Бусагъат заманда абазалыла кёбюсюне Россия Федерацияны Къарачай-Черкесия Республикасында джашайдыла[3], айырылыб онюч элде: Красный Восток, Къойдан, Кубина, Къара-Паго, Псыж, Элбургъан, Инжич-Чукун, Тапанта, Абаза-Хабль, Малоабазинка, Старокувинский, Новокувинский, Апсуа, Абазакт.

Бир талай абаза юйюр Адыгеяны Уляп элинде да джашайды[4][5].

Абазалыла дагъыда Тюркде, Сирияда, Хачыпсыда, Иорданияда, Мисирде джашайдыла, аладан биразы Кюнбатыш Европа бла АБШ-гъа да кёчгенди.

Къысха тарихлери[тюрлендир]

«Абаза» (неда «абазгла») деген этноним эм аны джюрютген халкъла антиклик авторланы чыгъармаларында бизни эрагъа дери V ёмюрден тюбеб башлайдыла. Сёз ючюн, буруннгугрек тарихчи Геродот (б. э. д. V ёмюр), буруннгу дунияны картасында Эвксин Понтну (Къара тенгизни) джагъасында джашагъан миллетлени санында, кораксла бла эм колхла бла бирге, абасгланы да сагъынады.

Абазалыланы тарих джуртлары — бусагъатдагъы Хачыпсыны эм Краснодар крайны территориясындады.

Этнография халда абазалыла талай къауумгъа (субэтносха) бёлюнедиле: аубекле, башилбайла, тамлыла, къызылбекле, шахгерийле, багла, баракайла, лоула, дударукла, бийбердиле, джантемирле, къылычла, кячла.

Абазалыла хачыпсылылагъа эм джууукъ миллетдиле, алай а черкеслиле бла бирге бек кёб джашагъанлары себебли абаза культурада хачыпсы элементледен эсе черкес элементле кёбдюле.

Диннге ийнаннган абазалыланы кёбюсю муслиманладыла (суннитле)[3].

Тиллери[тюрлендир]

Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: абаза тил.

Абазалыла шималкавказ тил юйюрню хачыпсы-черкес къауумуна кирген абаза тилде сёлешедиле, тиллери эки диалектге бёлюнеди: ашхар бла ашуй диалектле. Литература тил ашуй диалектни тамалында къуралгъанды. Россияда джашагъан абазалыланы кёбюсю къабарты-черкес тил бла орус тилни да биледи[3].

Лингвистика халда абазалыла эки уллу къауумгъа бёлюнедиле: тапантала (ашуала) бла ашхаруала (шкаруала).

Айтхылыкъ абазалыла[тюрлендир]

Айгъакълаула[тюрлендир]

  1. 1,0 1,1 1,2 Тюркде, Джууукъ Кюнчыгъышда, Европада эм Америкада джашагъан абазалыланы саныны юсюнден ийнамлы информация джокъду.

Белгиле[тюрлендир]

  1. 1,0 1,1 Всероссийская перепись населения 2010 года. Ал къайнакъдан архивация этилгенди (3 февраль 2012). Тинтилгенди: 16 декабрь 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Всероссийская перепись населения 2002 года. Ал къайнакъдан архивация этилгенди (21 август 2011). Тинтилгенди: 24 декабрь 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков, редкол.: О. Ю. Артёмова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский и др. — М: Российская Академия наук. Институт этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, 1999. — С. 19. — 928 с. — (Большая Российская Энциклопедия). — ISBN 5-85270-155-6
  4. Афасижев Т.И. Мой аул: Вехи истории. — Майкоп: ООО «Аякс», 2002. — С. 382.
  5. Афасижев Т.И. Аульская хроника: годы, люди, события. — Майкоп: ООО «Аякс», 2004. — С. 397.

Адабият[тюрлендир]

Джибериуле[тюрлендир]

Wikimedia Commons  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Абазалыла.