Африка

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу
Джарымтобну картасында Африка
Дунияны картасында Африка

А́фрикаДжерле арасы эмда Къызыл тенгизден къыбылада, Атлантика океандан кюнчыгъышда, эмда Индий океандан кюнбатышда джерлешген континентди. Уллулугъу бла Евразиядан сора экинчиди. Африка континент бла къатындагъы айрымканла дунияны бёлегин къурайдыла. Африканы джерджюзю ёлчеми 30 065 000 км², неда къургъакъ джерни 20,3 %, айрымканлары бла уа бирге 30,2 миллион км² чакълы бир, алай бал Джер джюзюню майданыны 6 % эмда къургъакъны 20,4 % алады. Африканы территориясында 53 кърал, 4 танылмагъан кърал эмда 5 бойсуннган территория (айрымканлада) барды.

Африканы адам саны 1 миллиард адамды. Африка адам улуну къуралгъан джерине саналады: былайда табылгъанды эм эски адам ызла — гоминидле.

Африка континентни экватор ортасы бла ётеди. Ичинде кёб тюрлю климат бёлге барды, бу дунияда шимал орта климатдан къыбыла орта климатха дери созулгъан джангыз континентди. Хаман тюшген джауумну дыккылыгъы эмда сугъарыуну сылтауундан океан джагъаланы тышында климатны регуляциясы эсленмейди.

Африканы маданият, политика, экономика, социал проблемаларыны тинтиу бла африканистика кюрешеди.

Атыны этимологиясы[тюрлендир]

Аллындан «афри» деген сёз бла буруннгу Карфагенде джашагъанла, шахарларында узакъ болмай джашагъан адамлагъа айтхандыла. Бу сёзню асламысы бла финикий тилде afar сёзде «букъу» магъананы джюрютгенди деген оюмгъа келедиле. Карфагенни римлиле бойсундургъандан сора бу провинциягъа Африка ат атагъандыла. Кечирек Африка деб бу континентни бютеу белгили регоинларына айтхандыла, артдан а уа бютеу регионнгада джайылгъанды бу ат. Башха теориягъа кёре уа «афри» халкъны аты берберча ifri, «дорбун» деген сёзден келгенди, дорбунда джашагъан адамланы белгилегенди. Артдан былайда къуралгъан муслиман провинция Ифрикия кесини атында бу тамырны сакълайды.

Тарихчи эмда археолог Ефремовгъа кёре «Африка» сёз, бурунгу Та-Кем тилден къуралгъанды. «Афрос» — кёмюклю джурт. Континентни джагъаларында талай тюрлю тенгиз агъымны бир бирлерине къатышыб кёмюк болгъанын эсге алгъанды автор.

Бу топонимни къуралгъанына башха версиялада бардыла

  • I ёмюрню чууут тарихчиси Иосиф Флавий, туудукълары Ливияда орналгъан Ибрахимни джашы Эферни атындан келеди деген оюмда болгъанды
  • Латин сёз «кюнлю» магъананы джюрютген aprica сёз Исидор Севильячыны «Тамалларында» сагъынылады , том XIV, юлюш 5.2 VI ёмюр.
  • «Сууукъсуз» магъананы тутхан грек αφρίκη сёзден къуралгъан теорияны, тарихчи Лев Африканский теджегенди. Ол сагъыш этгеннге кёре «сууукъ» магъананы тутхан сёз φρίκη огъайлаучу α- префикс салынса, сууукълукъ болмагъан джурт магъанагъ келеди.

Тарихи[тюрлендир]

Адамны джаратылыуу[тюрлендир]

Африка адамны джаратылгъан джерине саналады. Былайда Homo къауумну келечилерини сюеклери табылгъанды. Бу къауумну сегиз тюрлюсюнден къуру бири сау къалгъанды — адам акъыллы, сора 100 000 джыл чакълы бирни мындан алгъа Африканы территориясында джерлеше башлагъанды. Африкадан а уа адамла Азиягъа кёчгендиле (60 000—40 000 джыл мындан алгъа), андан Европагъа (40 000 джыл), Австралиягъа эм Америкагъа (35 000—15 000 джыл).

Таш ёмюрню заманындагъы Африка[тюрлендир]

Сахарада Тассилин-Аджер деген джерде къаялада суратла

Бурун заманладан къалгъан археологиялыкъ табыула Африкада бизни эрагъа дери 13 мингджыллыкъда будайны ёсдюргенлерине шагъатлыкъ этеди. Малчылыкъ Сахарада бизни эрагъа дери 7500 джылда башланнганды. Нилни джагъасында къуралгъан эл мюлк система уа бизни эрагъа дери 6 мингджыллыкъда башланнганды.

Алгъын беримли территория болгъан Сахарада, уучуланы эмда чабакъчыланы къауумлары джашагъандыла. Аннга археология табыула шагъатлыкъ этедиле. Бютеулей Сахарада кёб санда, бизни эрагъа дери 6 мингджыллыкъдан башлаб бизни эраны VII ёмюрюне дери этилген петроглифле бла къая суратла табыладыла.

Лингвистика билгилеге кёре банту тилледе сёлешген халкъла къыбыла-кюнбатышдагъы койсан халкъланы (сёз юсюн, коса бла зулу) къыстаб, аланы орунларына джерлешгендиле. Бантуланы джерлешимледе будай культураланы ёсдюргендиле.

Ууакъ этник къауумла, сёз ючюн бушменле, примитв джашауну бардырадыла, уучулукъ бла, джыйыучулукъ бла кюрешедиле.

Буруннгу Африка[тюрлендир]

Гиза сыртда Хафраны пирамидасы бла Уллу Сфинкс

Б. э. д. 6-чы–5–чи мингджыллыкъларында Нилни ёзенинде джерчилик маданиятла къураладыла (Тасий маданият, Файюм, Меримде), аланы тамалында эм эски африкан цивилизация — Бурунгу Мисир къуралады. Андан къыбылагъа Нилде, керма-кушит цивилизация къуралгъанды, бизни эраны 2-чи мингджыллыгъында нубий цивилизация келеди аны орнуна (Напата). Аны ызындан алайда талай кърал къуралады (Алоа, Мукурра, Набатей патчахлыкъ э.б.), ала барысыда Эфиопия, копт Мисир бла Византиягъа байламлы болгъандыла. Эфиоп тауланы шималында, къыбыла араб Сабей патчахлыкъны эткиси бла V ёмюрде, Къыбыла Арабиядан келгенле бла эфиоп цивилизация къуралады. Ол цивилизациягъа бойсунуб Эфиоп патчахлыкъ (V ёмюр б.э.д.) бла Аксум пачтахлыкъ (II-XI ёмюрлери б.э.). Бу къралланы тамалында христиан Эфиопия (XII-XV ёмюр) къуралгъанды. Бу цивилизацияны айрыманлары малчылыкъ бла кюрешген ливий къауумла бла, эмда кушит, нилот халкъланы ата-бабалары бла къуршоуланнгандыла.

Терракот статуэтка, Нок маданият , б. э. д. VI ёмюр — б. э. VI ёмюрю, Нигерия
Карфагенни оюлгъанлары

Атчылыкъны (бизни эраны аллындан, дагъыда тюечиликни) эмда оазис джерчиликни тамалында Сахарада шахар цивилизацияла къураладыла (Телги, Дебрис, Гарама шахарла), ливий джазма къуралады. Джерле арасы тенгизни джагъасында бизни эрагъа дери II ёмюрге финикиякарфаген цивилизация къуралады.

Сахарадан къыбылада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъда темирни металлургиясы джайылады. Ол джашагъа джерлени кенгериуюне себеб болады.

Шимал Африканы араблалыла бла бойсундурулгъанындан сора (VII ёмюр), араблыла Тропика Африка бла къалгъан дунияны арасында джангыз ортакъ болгъандыла. Индий океандада араб флот бийлик этгенди. Кюнбатыш эмда Ара Суданны маданиятлары бирикген кюнбатыш африка цивлизациягъа джыйылгъандыла. 2-чи мингджыллыкъда бу зона Бурунгу Мали кибик муслиман империялагъа джыйылгъанды. Судан цивилизацияладан къыбылагъа 1-чи мингджыллыкъда йоруба бла бини цивилизацияланы бешиги болгъан Ифе протоцивлизация джаратылады. Андан кюнбатышда 2-чи мингджыллыкъда ашантий протоцивлизация къуралады. Ара Африкада XV—XIX ёё. аз–аз джангы кърал къуралышла чыгъадыла — Буганда, Руанда, Бурунди д.б.

Кюнчыгъыш Африкада X ёмюрден башлаб суахили муслиман цивилизация айныб башлайды (кърал-шахарла Килва, Пате, Момбаса, Ламу, Малинди, Софала э.б., Занзибар султанат), Къыбыла-кюнчыгъыш Африкада — зимбабве (Зимбабве, Мономотапа) протоцивилизация (X—XIX ёмюрле), Мадагаскарда къралкъурау процесс XIX ёмюрню ахырында, айрымканны ууакъ къраллыкъларын XV ёмюрде къуралгъан Имеринагъа къошулуу бла бошалгъанды.

Африкадагъа цивилизацияла бла протоцивлизацияланы асламысы XV-XVI ёмюрледе джашнагъанды, алай XVI ёмюрню ахырында, европачыланы континентге кириулери бла, къул сатыуну башланыуу бла, ахырына келедиле. Марокко тышында бютеу Шимал Африка XVII ёмюрню аллына Осман империяны къолуна тюшеди. 1880 джыл Африканы европа къралланы араларында юлешиниуу бла колониялыкъ кёзюу башланады. Бу кёзюуде африкан халкъла зорлукъ индрустиал цивилизациягъа келликдиле.

Африканы колонизациясы[тюрлендир]

Африкан джерлеге европа къралланы территория даулары (1913 дж.)
██ Бельгия ██ Уллу Британия
██ Германия ██ Испания
██ Италия ██ Португалия
██ Франция ██ Бойсунмагъан къралла

Африканы биринчи колонизациясы XV-XVI ёмюрледе, Реконкистадан сора испанлыла бла португаллыланы Афирка джерлеге кёз салыуу бла башланады. XV ёмюрню ахырына португаллыла Африканы кюнбатыш джагъаларын контроль тюбюнде тутадыла, XVI ёмюрде къул сатыу башлайдыла. Аланы ызындан Африкагъа башха кюнбатыш европа къраллада чабышадыла: голландлыла, французла, ингилизлиле.

Занзибар бла къул сатыу-алыу акъыртын-акъыртын Кюнчыгъыш Африканы колонизациясына келтиргенди; Мароккону Сахелни къолгъа алыргъа излеми болалмагъанды.

XIX ёмюрню экинчи джарымында, артыкъсызда бек 1885 джылдан сора, Африканы колонизациясыны процесси къызыуланнганды, бютеулей континент (эркин джангыз Эфиопия бла Либерия къалгъандыла) 1900 джылгъа Уллу Британияны, Францияны, Германияны, Бельгияны, Италияны, Испанияны эмда Португалияны арасында юлешиниб бошагъанды. Биринчи дуния къазауатдан сора Германия африкан колонияларын сыйыртханды. Миллетлени Лигасыны мандаты бла ала башха колониялы къраллагъа берилгендиле.

Африканы деколонизациясы[тюрлендир]

Экинчи дуния къазауатдан сора Африканы деколонизациясы къызыулашады. Африканы джылы аталгъан, эм кеб кърал азат этилген джыл 1960 джыл саналады. Ол джыл 13 кърал эркин болгъандыла.

Колонизацияны заманында колонияланы чеклери этник чеклеге келишмегени эмда эркин болгъан къралла асламысы колонияланы чеклеринде къалыуу, африкан джамагъатны демократиягъа хазыр болмагъаны себебли африкан къралланы кёбюсюнде граждан къазаутла башланадыла. Кёб къралда властха диктаторла келедиле. Ол себебден джангы къуралгъан къраллада адам хакълагъа бюсюреусюзлюк, бюрократия, тоталитаризм джашнайды, олда экономиканы кризисине, уллайыб баргъа джарлылыкъгъа чурум болады.

Бусагъатда европа къралланы контролларыны тюбюнде бу территорияла къалгъандыла:

Къралланы атларын тюрлендириу[тюрлендир]

Африкан къралланы эркинлик алгъан кёзюуде аланы кёбюсю атларын тюрлендиргендиле, бу тюрлениуню чурумлары тюрлю-тюрлю болгъандыла - сецессияла, бирлешиниуле, режимни ауушунуулары неда къралны суверенитетге ие болуу. Африкан атланы (кърал атланы, адам атланы) африкан болгъанын кёргюзюр ючюн африканизация дейдиле.

Алгъынгы аты Джыл Бусагъатдагъы аты
Португал Кюнбатыш Африка 1975 Ангола Республика
Дагомея Республика 1975 Бенин Республика
Бечуаналенд протекторат 1966 Ботсвана Республика
Огъары Вольта 1984 Буркина Фасо
Убанги-Шари 1960 Ара Африка Республика
Заир Республика 1997 Конго Демократ Республика
Ара Конго 1960 Конго Республика
Пил Сюекни Джагъасы 1985 Кот-д'Ивуар Республика
Афарла бла Исслени территориясы 1977 Джибути Республика
Испан Гвинея 1968 Экватор Гвинея Республика
Абиссиния 1941 Эфиопия Федерал Демократ Республика
Алтын Джагъа 1957 Гана Республика
Француз Кюнбатыш Африканы кесеги 1958 Гвинея Республика
Португал Гвинея 1974 Гвинея-Бисау Республика
Басутолендни территориясы 1966 Лесото | Королевство
Ньясаленд протекторат 1964 Малави Республика
Француз Судан 1960 Мали Республика
Къыбыла-Кюнбатыш Африка 1990 Намибия Республика
Герман Кюнчыгъыш Африка Руанда-Урунди 1962 Руанда Республика / Бурунди Республика
Британ Сомалиленд / Итальян Сомалиленд 1960 Сомали Республика
Занзибар / Танганьика 1964 Танзания Бирлешген Республика
Буганда 1962 Уганда Республика
Шимал Родезия 1964 Замбия Республика
Къыбыла Родезия 1980 Зимбабве Республика

Географиясы[тюрлендир]

Африканы космосдан кёрюнюую

Рельефи[тюрлендир]

Территориясыны асламы тюзледиле, шимал-кюнбатышда Атлас таула бардыла, СахарадаАхаггар бла Тибести. Кюнчыгъышда — Эфиоп таула, андан къыбылада континентни эм мийик нохтасы — Килиманджаро вулкан (5895 м). Къыбылада Кап эмда Дракон таула орналыбдыла. Эм алаша нохтасы (-157 м.) Джибутиде Ассаль атлы тузлу кёлдю.

Джараулу магъаданла[тюрлендир]

Африка кесини бай налмаз (КъАР, Зимбабве) эмда (КъАР, Гана, Конго Республика). нефтни Алжирде; бокситлени Гвинея бла Ганада чыгъарадыла. фосфорит, марганец, темир эмда къоргъашин магъаданланы къайнакълары Афирканы шимал тенгиз джагъасыны зонасындады.

Ич суула[тюрлендир]

Дунияны узунлугъу бла экинчи сууу Нил Африкадады. Башха уллу суулары - Нигер кюнбатышда, Конгоара Африкада эмда Замбези, Лимпопо бла Оранж къыбылада.

Эм уллу кёлВиктория. Башха уллу кёлле — литосфера джарылыулада къуралгъан Ньяса бла Танганьика.

Климаты[тюрлендир]

Африканы арасы эмда Гвиней богъазны джагъалары экватор бёлгеге киредиле, анда джылны ичинде кёб джауум тюшеди, джылны чакълары джокъду. Экватор бёлгеден шимал бла къыбылагъа субэкватор бёлгеле орналыбдыла. Былайда джай экватор мылы хауа массала (джангурланы чагъы), къыш - тропик пассатланы къургъакъ хаусы бийлик этеди (къургъак чакъ). Субэкватор бёлгеледен шимал бла къыбылагъа шимал эмда къыбыла тропик бёлгеле башланадыла. Былайда аз джауум бла уллу иссилик болгъаны, къум тюзлени къуралыууна себеб болады.

Шималында Джерде эм уллу къум тюз Сахара, къыбылада — Калахари бардыла. Континентни къыбыла эмда шимал къыйырлары субтропик климат бёлгелеге киредиле.

Фауна бла флора[тюрлендир]

Намибияда аслан

Африканы чегетлеринде кёб санда ёсюм бла джаныуар барды, аланы ичинде : Ёсюмле: цейба, пипдатения, терминалия, комбретум, брахистегия, изоберлиния, пандан, тамаринд,пальмала д.б.;

Джаныуарла: окапи, антилопы, гитче бегемот, чачакъулакъ свинья, гуммослу чочха, галаго, мартышкала, леопард, лемурла (Мадагаскарда), виверрле, шимпанзе, гориллала эмда башхала;

Къанатлыла: жако, турако, цесарка, калао, какаду, марабу….

Рептилияла: гыммала, кобрала, мамба, африкан гадюкала, сарыубекле

Амфибияладан квакшаланы, древолазланы эмда мермер макъаланы чертирге боллукъду.

Саваннада кибик, дунияны бир джериндеда джокъду быллай бир уллу джаныуар:

пилле, бегемотла, асланла, жирафла, леопардла, гепардла, антилопала (каннла), зебрала, маймулла, секеретарь -чыпчыкъ, гиенала, африкан страус, сурикатла. Пиллени бир къауму, кафф гаммешле бла акъ носорогла къуру заповедникледе джашайдыла. Кесини уллулугъу бла баобаб терекда сейирсиндиреди. Саванналада алаша терекле бла чыгъанала ёседиле асламысында (къудору терек, терминалия, буш)

Политика юлешиниую[тюрлендир]

Африкада 57 кърал барды, аланы ичинде 3 — кеслерин баямлагъан, танылмагъан къралладыла. Ол къралланы кёбюсю кёб джылланы колонияла болуб тургъандыла. Азатлыкъларын 1950-1960 джылллада алгъандыла

Аннга дери бойсунмагъан кърал болуб къуру Мисир (1922), Эфиопия (орта ёмюрледен бери), Либерия (1847 джылдан бери) эмда КъАР (1910 джылдан); КъАР бла Къыбыла Родезияда (Зимбабве) 80-90 джыллагъа дери апартеидни режими болгъанды. Джерли (къара) халкъ зулмулукъ чекгендиле. Бусагъатдагъы африкан къралланы талайында акъ терили адамаланы дискриминация этген режимле бардыла. В настоящее время во многих африканских странах правят режимы, дискриминационные по отношению к белому населению. Freedom House тинтиучю организацияны билгилерине кёре арт джыллада кёб къраллада (сёз ючюн, Нигерияда, Мавританияда, Сенегалда, Конгода (Киншаса) эмда Экватор Гвинеяда) демократ джетишимледен авторитаризм джанында джанлау эследени.[1]

Континентни шималында Испания (Сеута, Мелилья, Канар айрымканла) бла Португалияны (Мадейра) территориялары барды.

Африкан къраллада халкъны басыннганыны картасы
Африканы топография картасы
Къралла бла территорияла Джер джюзюню ёлчеми (км²) Адам саны
(билдирилмеген джеринде,
2008 джылгъа)
Халкъны басыннганы
( км²-ге)
Ара шахары
Шимал Африка:
Flag of Algeria.svg Алжир 2 381 740 ~32 000 000 13.8 Алжир
Flag of Egypt.svg Мисир 1 001 450 75 042 000 74 Каир
Flag of Libya.svg Ливия 1 759 540 6 173 579 3,2 Триполи
Flag of Morocco.svg Марокко 446 550 33 757 175 181 Рабат
Flag of Sudan.svg Судан 2 505 810 39 379 358[2] 14 Хартум
Flag of Tunisia.svg Тунис 163 610 10 102 000[3] 61,6 Тунис
Шимал Африкада испан эмда португал территорияла :
Flag of the Canary Islands.svg Канар айрымканла (Испания) 7 492,36 2 025 951[4] 270,4 Лас-Пальмас-де-Гран-Канария,
Санта-Крус-де-Тенерифе
Flag of Ceuta without coa.svg Сеута (Испания) 18,5 75 280 4069
Flag of Madeira.svg Мадейра (Португалия) 828 245 806[5] 295 Фуншал
Flag of Melilla.svg Мелилья (Испания) 12 68 795[4] 5134
Кюнбатыш Африка:
Flag of Benin.svg Бенин 112 620 ~8 100 000[4] 71.8 Котону,
Порто-Ново
Flag of Burkina Faso.svg Бурикна Фасо 274,200 13 730 258[5] 51 Уагадугу
Flag of The Gambia.svg Гамбия 10 380 1 546 400 137 Банжул
Flag of Ghana.svg Гана 238 540 ~23 000 000[4] 93 Аккра
Flag of Guinea.svg Гвинея 245 857 9 690 222[5] 39,4 Конакри
Flag of Guinea-Bissau.svg Гвинея-Бисау 36 120 1 442 029[5] 41 Бисау
Flag of Cape Verde.svg Кабо-Верде 4 033 499 796 126 Прая
Flag of Côte d'Ivoire.svg Кот-д’Ивуар 322 460 18 373 060 56 Ямусукро
Flag of Liberia.svg Либерия 111 370 3 489 072 29 Монровия
Flag of Mali.svg Мали 1 240 000 11 995 402[4] 11 Бамако
Flag of Mauritania.svg Мавритания 1 030 700 3 086 859[3] 2,6 Нуакшот
Flag of Niger.svg Нигер 1 267 000 ~13 957 000[6] 11 Ниамей
Flag of Nigeria.svg Нигерия 923 768 ~148 000 000[7] 145 Абуджа
Flag of Saint Helena.svg Сыйлы Елена
(Уллу Британияны бойсуннган территориясы)
413 7 543[2] 18 Джеймстаун
Flag of Senegal.svg Сенегал 196 722 ~11 658 000[3] 59 акар
Flag of Sierra Leone.svg Сьерра-Леоне 71 740 6 294 774 83 Фритаун
Flag of Togo.svg Того 56 785 ~5 700 000[2] 108 Ломе
Ара Африка:
Flag of Angola.svg Ангола 1 246 700 12 127 100[4] 9 Луанда
Flag of Gabon.svg Габон 267 667 1 424 906[5] 5 Либревиль
Flag of Cameroon.svg Камерун 475 440 17 340 702[5] 35,7 Яунде
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg Конго Демократ Республика 2 345 410 ~62 600 000[4] 25 Киншаса
Flag of the Republic of the Congo.svg Конго Республика 342 000 ~3 999 000[3] 12 Браззавиль
Flag of Sao Tome and Principe.svg Сан-Томе эм Принсипи 1001 151 912[5] 171 Сан-Томе
Flag of the Central African Republic.svg Ара Африкан Республика 622 984 3 799 897[3] 6,1 Банги
Flag of Chad.svg Чад 1 284 000 9 749 000[3] 7,6 Нджамена
Flag of Equatorial Guinea.svg Экватор Гвинея 28 051 551 201[5] 16,9 Малабо
Кюнчыгъыш Африка:
Flag of Burundi.svg Бурунди 27 830 8 390 505 280 Бужумбура
Flag of the British Indian Ocean Territory.svg Индий океанда британ территория
(бойсуннган территория)
60 ~3 500 58,3 Диего-Гарсия
Flag of Somalia.svgГальмадуг
(танылмагъан кърал [8])
46 000 ~500 000[9] ~10[9]
Flag of Djibouti.svg Джибути 22 000 496 374[2] 34 Джибути
Flag of Zambia.svg Замбия 752 614 11 668 000[2] 16 Лусака
Flag of Zimbabwe.svg Зимбабве 390 580 13,349,000 33 Хараре
Flag of Kenya.svg Кения 582 650 37 953 838 65,1 Найроби
Flag of the Comoros.svg Коморла 2 170 614 000[5] 316 Морони
Flag of Mauritius.svg Маврикий 2040 1 264 866[4] 616 Порт-Луи
Flag of Madagascar.svg Мадагаскар 587 041 19,448,815[4] 33 Антананариву
Flag of Mayotte (local).svg Майотта
(бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду)
374 208 783[2] 558 Мамудзу
Flag of Malawi.svg Малави 118 480 12 884 000[6] 109 Лилонгве
Flag of Mozambique.svg Мозамбик 801 590 21 397 000[4] 25 Мапуту
Flag of Somalia.svg Пунтленд
(танылмагъан къралды[8])
116 000 2 400 000[10] 0 Гарове
Flag of France.svg Реюньон
(бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду)
2 517 800 000[11] 308 Сен-Дени
Flag of Rwanda.svg Руанда 26 338 ~10,186,063 343 Кигали
Flag of Seychelles.svg Сейшелле 451 ~80,699[3] 178 Виктория
Flag of Somalia.svg Сомали 637 657 9 558 666 13 Могадишо
Flag of Somaliland.svg Сомалиленд
(танылмагъан къралды)
137 600 3 500 000 25 Харгейса
Flag of Tanzania.svg Танзания 945 090 37 849 133[5] 41 Додома
Flag of Uganda.svg Уганда 236 040 30 900 000[7] 119 Кампала
Flag of Eritrea.svg Эритрея 117 600 4 401 009[3] 37 Асмэра
Flag of Ethiopia.svg Эфиопия 1 104 300 75 067 000[5] 70 Аддис-Абеба
Къыбыла Африка:
Flag of Botswana.svg Ботсвана 600 370 1 639 833[5] 3 Габороне
Flag of Lesotho.svg Лесото 30 355 2 125 262[4] 62 Масеру
Flag of Namibia.svg Намибия 825 418 ~1 820 916[6] 2,5 Виндхук
Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg Француз Къыбыла эм Антарктика территорияла
(бойсуннган территория, Франциияны тенгиз арты регионуду)
38.6 56[12] 18
Flag of Swaziland.svg Свазиленд 17 363 1 141 000[7] 59 Мбабане
Flag of South Africa.svg Къыбыла Африка 1 219 912 43 786 828 39 Блумфонтейн,
Кейптаун,
Претория[13]


Африкан Бирлик[тюрлендир]

1999 джылны 9-чу сентябрында Муаммар Каддафини теджеую бла Сиртде африкан къралланы тамадаларыны джыйылыунда Африкан Бирликни Организанциясы (АБО) къуралгъанды. 2002 джылны 9-чу июлунда атын Африкан Бирликге ауушдургъанды.

Африкан бирликни председатели болуб, бир джылгъа къайсы болсада бир африкан къралны тамадасы сайланады. Африкан Бирликни администрациясы Аддис-Абебадады (Эфиопия).

Африкан Бирлик кесине аллына быллай нюзюрле салады:

  • континентни политика эмда социал-экономика интеграциясына джакълыкъ этиу;
  • континентни халкъыны интерселерин джакълау;
  • Африкада мамырлыкъ бла къоркъуусузлукъгъа джетиу;
  • адам хакъланы джакълаугъа, демократияны айнытыугъа болушуу.

Африкан Бирликге, Мароккокирмейди, чуруму — кесини джерине саналгъан Кюнбатыш Сахараны Бирликге кириую.

Халкъы[тюрлендир]

Африкада Адам потенциалны индекси (2004).
██ более 0.950 ██ 0.900-0.949 ██ 0.850-0.899 ██ 0.800-0.849 ██ 0.750-0.799 ██ 0.700-0.749 ██ 0.650-0.699 ██ 0.600-0.649 ██ 0.550-0.599 ██ 0.500-0.549 ██ 0.450-0.499 ██ 0.400-0.449 ██ 0.350-0.399 ██ 0.300-0.349 ██ до 0.300 ██ белгисизди

Халкъы асламысы бла эки расаны келечилеринденди: негроид - Сахарадан къыбылада, эмда европеоид - Шимал Африкада (араблыла) эмда КъАР-да (бурла бла инглиз-африкалыла).

Тиллери[тюрлендир]

Африканы автохон тиллери 32 юйюрге юлешинеди, аладан 3-сю (семит, индоевропа эмда австронез) башха континентледен келгендиле. Дагъыда 7 изоляцияда тил эмда 9 классификациясыз тил барды. Эм бек хайырланнган, джайылгъан джерли тиллеге банту (суахили, конго), фула тилледиле. Индоевропа тилле колониялы кёзюйню осуйлугъуду: ингилиз, португал, франзцуз тилледиле, талай къралда кърал тил статусларыда барды. Семит юйюрню эм бек джайылгъан тили — араб тилди. Австронез тилледен, Мадагаскарны джерли халкъы болгъан мальгашла малагаси тилде сёлешедиле. Мальгашла бу айрымканнга бизни эраны II-IV ёмюрлеринде келгендиле.

Африкада дин[тюрлендир]

Африкада динледен эм кёб ислам, христиан (католикле, протестантла, ортодоксла, монофизитле); Бу динле кирсиз бичимдеда, джерли меджису динле бла къатыш тюбейди. Кёб африкачы динни къуру сёзде тутадыла.

Белгиле[тюрлендир]

  1. Afrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2007 джылгъа кёре
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 2005 джылгъа кёре
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 2007 джылгъа кёре
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 2006 джылгъа кёре
  6. 6,0 6,1 6,2 2005 джылны июлуна кёре
  7. 7,0 7,1 7,2 2007 джылгъа кёре
  8. 8,0 8,1 Не Галмудуг,неда Пунтленд бойсунмагъан кърал къураргъа излемейдиле, федератив Сомалини субъекти болургъа разыдыла.
  9. 9,0 9,1 Территориясы бла халкъыны билгилери ишексиз тюлдюле: тюрлю тюрлю билгилеге кёре, джер джюзюню ёлчеми 46 000-дан 100 000 км2-ге дери, адам саны эсе уа — джарым джюзден 1 800 000 адам чакълы бир кёргюзтюледи.
  10. 2003 джылгъа толу билги тюлдю
  11. 2007 джылны декабрынаа
  12. Хаманда джашагъан адамы джокъду. Территориясы заповедник болуб баям этилгенди. 56 адам илму станцияланы персоналыды
  13. Кейптаун — закончыгъарыучу ара шахары, Претория — администрати, Блумфонтейн — сюдю.
Wikimedia Commons  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Африка.
Бу статья, Википедияны къарачай-малкъар тилде бёлюмюню «сайланнган статьяларыны» санына киреди.
Къошакъ информация табар ючюн, статьяны сюзюу бетине эмда сайланнган статьяла айырылгъан бетге къарагъыз.