Уллу Британия

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу
Disambig colour.svg    Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Уллу Британия (магъаналары).

Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосу

United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland

Байракъ Герб
Description de l'image  Location UK EU Europe.png.
Гимн God Save the Queen/King
Административ билги
Оноу формасы Конституцион монархия
Королева
Премьер-министр
II Елизавета
Дэвид Кэмерон
Тил(лер)и ингилиз тил
Ара шахары Лондон
География билги
Уллу шахар(лар)ы Лондон, Бирмингем, Глазго, Манчестер, Эдинбург, Ливерпуль
Бютеу территориясы 244 822 км2
(дунияда 76-чы)
Сагъат бёлгеси UTC 0
Демография билги
Бютеу халкъы (2007) 60 776 238 адам
(дунияда 21-чи)
Къалынлыгъы 247 адам/км2
Экономика билги
БИП (номинал) (2008) $ 2,833 трлн. (6-чы)
БИП (ном.) адам башына $ 46 432
Валютасы Стерлинглени фунту (GBP)
Башха билги
Домен(лер)и .uk, .eu (Европа Бирликни члени болгъаны ючюн), .gb (хайырланмайды)
Телефон коду +44

Уллу Британия (ингил. Great Britain; толу аты — Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосу, ингил. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ингилизча кёбюсюне «United Kingdom» — «Бирлешген Королевство» деб къысхартылынады) — Кюнбатыш Европада орналгъан айрымкан къралды, кърал оноу формасы — парламент монархияды. Ара Шахары — Лондонду. Аты ингилизча Great Britain («Уллу Британия») деген сёзледен келеди, «Британия» уа — бритт тайпаны атындан.

Британ айрымканла бла Ирландия айрымканны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъанды. Дагъыда кёб тюрлю ууакъ айрымканла бла архипелаглада киредиле, Атлантика океан бла, аны тенгилзери джууады. Бютеулей территориясы — 244 820 км², джери — 240 590 км², ич суулары — 3 230 км². Эм мийик джери — Бен-Невис тау (ингил. Ben Nevis гаел. Beinn Neibhis(1343 м) — Шотландияны шималындады (Грампиан таула), эм тёбен джери — Фенланд (−4 м).

Шимал бла кюнбатышда асламысы бла тау рельефди — Шимал-Шотланд таула (1343 метрге дери), Пеннин таула бла Кембрий таула; къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда  — дуппурлу тюзледиле. Климаты орта океанлыкъды, мылыды. Январны орта температуралары 3-ден 7-ге дери чыгъадыла, июлну 11—17 °C; джауум — кюнбатышда джылгъа 3000 мм, къыбыла-кюнчыгъышда 600—750 мм. Баш суулары: Темза — 334 км, Северн  — 310 км, Трент  — 298 км, Мерси  — 109 км, Клайд — 170 км. Эм уллу кёллери: Лох-Несс (56 км²), Лох-Ней (396 км²). Чегетлери (чынар, эмен, къайын) джерини 9 % алады.

Административ бёлюнюу[тюрлендир]

Уллу Британия 4 административ-политика бёлюмден (тарих провинцияладан) къуралады:


Ара шахарлары бла бойсуннган территорияла:

Британ айрымканла
Европа
Америка
Атлантика океан
Океания
Индий океан

Халкъы[тюрлендир]

Адам саны[тюрлендир]

Уллу Британияны 1900 джылдан 2009 джылгъа дери адам саны:

Джыл Саны (адам)
1900 35405900
1949 50300000
1959 51900000
1976 55900000
1998 59100000
2004 59834900
2005 60441457
2007 60776238
2009 61 млн.

Адам саны эм кёб Европа Бирликни джангы къралларындан ишлерге келген мигрантланы кючю бла ёседи. Къралда туугъанланы саны, ёлгенледен асламды. Бютеулей адам саны (2008) — 61 113 205. Джыл структурасы: 14 джылгъа дери — 16,7 %, 15-64 — 67,1 %, 65-ден эмда тамада — 16,2 %. Эркишилени орта джылы — 39 джыл, тиширыуланы — 41 джыл. Адам саныны ёсюую — 0,279 %, туугъанны дараджасы — 10.65/1,000; ёлюмню дараджасы — 10.05/1,000. Кирсиз миграцияны дараджасы — 2.16 мигрант/ 1,000. Халкъны 90 % шахарлада джашайды, джыл сайын — 0,5 % ёседи. 100 мингден артыкъ адам болгъан шахарлада къралны халкъыны джарымы джашайды. Адам саны бла эм уллу шахарла: Лондон (6803000 адам), Бирмингем (935000 адам), Глазго (654000 адам), Шеффилд (500000 адам), Ливерпуль (450000 адам), Эдинбург (421000 адам), Манчестер (398000 адам), Белфаст (280000 адам).

Этник къурамы[тюрлендир]

Джерли адамла къарлны халкъыны 92 % аладыла (2001), аладан:

Иммигранла бла аланы сабийлери асламысы бла Уллу Лондонну, Кюнбатыш Мидлендни эмда Мерсейсайдны шахар агломерациясында джашайдыла

Британ миллет[тюрлендир]

1. Британ миллетни къуралыуу бир башха джол бла баргъанды, ол не фрацуз, неда немец моделлеге ушамайды.

2. XIV—XV ёмюрледе, уллу географиялыкъ ачылыуланы кёзюуюнде, Уллу Британияда миллет экономика баш роль алады, къралны адамларын бирикдиреди .

3. Уллу Британия, башха европа къраллача болмай, бир джаякъланыбды.

4. Британ миллетни бирикдириуде уллу орун диндеда барды. XVIIёмюрде — дин чурумгъа салыныб революция болгъанды (католикле протестантлагъа къаршчы).

5. Британ миллетни къуралыуунда, халкъны шахарланыууда уллу роль ойнагъанды. Элледен келгенле, шахарлада бир-бирлерине къатышхандыла.

6. Ингилизде башха европа къралладан алгъа Библия ингилиз тилге кёчюрюлгенди; ол себеден бютеу британлылагъа бир ингилиз тил къуралгъанды.

7. Британлыла кеслерини къалгъан этносладан башха санагъандыла:

а) Британия эм кючлю, эм уллу колониялы империя болгъанды дунияда. Алай болсада британлыла кеслерин башха халкъладад айырма санагъадыла. б) Испан неда француз колониял политикача болмай, британлыла колонияларындагъы халкъланы ассимилияция этерге кюрешмегендиле. Алай а, империяны чачылыуу бла, адамланы ангыларында тюрлениуле башланнгандыла, кюнден кюннге кеслерин британлы тюл: шотландлы, валлийли, ирландлы санагъан адамланы саны ёсюб барады. Аны къой, бардырылгъан соруулагъа кёре, Ингилизде джашагъанларыныда къуру юч этиб бириси санайды кесин британлыгъа. Кёб джылланы бу адамланы бирикдирген факторла (протестантлыкъ, властны институтларыны патриархлыгъы, монархия, империя) алгъынча ишлемейдиле. Анга шагъатлыкъ болуб, сёз ючюн, 2001 джылдан бери Миллет статистиканы бюросуну джыллыкъ китабында «Британия» сёз «Бирлешген Королевствогъа» ауушдурулгъанды.

United Kingdom-CIA WFB RU.png

Тарихи[тюрлендир]

Британ айрымканла V—VI ёмюрледе англосаксла бла алыннгандыла. 1066 джыл Ингилизни нормандла бла алыныуундан сора феодаллашыуну процесси, къралны политикалыкъ биригиую бошалады. XIII ёмюрню экинчи джарымында ингилиз парламент къуралгъанды. Товар-ачха илишкилени айныуу бла элчилени кюреши (Уот Тейлорну къозгъалыуу, дагъыда башхала) XV ёмюрде элчилени энчи бойсунууларын къурутханды, эркин этгенди. Алай а элчиле джерсиз къалгъанлары себебли, ала къызыу пролетарлашыб башлагъандыла. Реформацияны кёзюуюнде, 1534 джыл Инглизни Клисасы къуралгъанды. Ингилиз революция (XVII) капитализмни бегитгенди. XVII ёмюрню ахырында политика партияла къуралгъандыла — тори эмда виги (XIX ёмюрню ахырында ала Консерватив бла Либерал партия болгъандыла. 1707 джыл, Шотландияны къошхандан сора (1649—1651 Ирландияны алгъандыла) бирлешген королевство джангы ат алгъанды- Уллу Британия XVIII ёмюрню ахырында — XIX ёмюрню биринчи джарымында къралда промышленность кючлю ёсгенди (индустриал революция). Британ Ост-Инд Компания бла бай Бенгалияны бойсундургъандан сора, британ колониял империяны къуралыуу башланады. Ол заманны ингилизи инвестицияларыны юч этиб бири индий тамырлы болгъанды. 1830 джыллада чыгъарыуну фабрикалыкъ системасы орналады. 1830— 1840-чи джыллада пролетариятны биринчи кёбчюлюк бирлешиую башланады — чартизм. 1840-лада Ирландияны бир миллиондан артыкъ адам къурман болгъан, ачлыкъ басады. 1868 джыл Британ конгресс къуралады (тред-юнионла). 1900 джыл Лейборист партия къуралады. XIX ёмюрде Уллу Британия дунияны эм уллу колониал къралы болады (Британ империя). Экинчи дуния къазауатны заманында Уллу Британия гитлерге къаршчы коалицияны алчы къралларыны бири болгъанды. Британ колониал империя чачылгъанында 1970-чи джыллада ингилиз колонияланы асламысы эркин боладыла. Экинчи дуния къазауатдан сора Уллу Британияны правительствосун бир-бирин алмашдыра лейбористле бла консерваторла къурагъандыла.

Политика структурасы[тюрлендир]

Уллу Британия — парламент монархияды, башчысы король (королевады).

Закончыгъарыучу органы — эки палаталы парламентди (Общинле палатасы эмда Лордла палатасы). Парламент бютеу территоряда баш власт органды. Правительствогъа башчылыкъ премьер-министр этеди.

Эм сейири Уллу Британияда баш закон джокъду, не конституция джазылмагъанды. Халкъ бла правительствону арасындагъы илишкилени бирем бирем чыгъарылгъан законла тюзетедиле.

Гражданлыкъ[тюрлендир]

2005 джылны 1 ноябрндан башлаб британ гражданлыкъ алыргъа излегенле тестни берирге кередиле «Life in the UK» ала тарихни, маданиятны, адетлени билгенлерин сынар ючюн бериледи. Андан сора ингилиз тилни сынауун бередиле, сора Уллу Британя урунуу усталыкъларында осмакълайды иммигрантланы.

Экономика[тюрлендир]

Уллу Британия — Европада сатыу-алыуну алчысыды, эмда уллу финанс аралыкъгъа саналады. Эки онджыллыкъны ичинде, правительство энчи секторну азайтыб, социал программаланы кенгертгенди. Эл мюлк мийик интенсивлиди. 60 % азыкъны, 2 % иш кючню хайырландырыб чыгъарады. Промышленностну алгъа баргъан санагъатлары — нефть, табигъат газ чыгъарыу, мешинаишлеу, химия эмда нефтхимия, къара металлургия, нефтьджараштырыу. Уллу Британия — мийик айныгъан индустриал къралды, хазыр промышленность продкцияны дуния саудагъа экспортчусуду.

Маданият[тюрлендир]

Бирлешген Королевствону маданияты байды. Дуния масштабда уллу ауурлугъу барды. Уллу Британия эски колониялары бла байламлыды, артыкъсызда ингилиз тил кърал тил болгъан колониялада.

Миллет газетле

The Times, The Guardian, The Independent, The Daily Telegraph, The Observer, The Financial Times, The Daily Express, The Sun, The Mirror, The People.


Дин[тюрлендир]

Вестминстр аббатлыкъ — британ монархланы тахтагъа ие болгъан джер — ала Инглизни клисасыны башчыларыдыла

Баш динле: Христианлыкъ (42,079,000) − 71,6 %, Буддизм (152,000) − 0,3 %, Индуизм (559,000) − 1 %, Иудейлик (267,000) − 0,5 %, Ислам (1,591,000) − 2,7 %, Сикхизм (336,000) − 0,6 %, Башха динле (179,000) − 0,3 %, Атеистле (9,104,000) − 15,5 %, джууаб бермеген (4,289,000) − 7,3 %.

Сауутлу кючлери[тюрлендир]

Аскер кючле аскерге, король аскер-тенгиз флотха, король аскер-хауа кючлеге юлешинеди. Джаяу −113 500 ад.; АХК — 52 540 ад.; АТФ — 43 700 ад.


Wikimedia Commons  Викигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Уллу Британия.
Бу статья, Википедияны къарачай-малкъар тилде бёлюмюню «иги статьяларыны» санына киреди.
Къошакъ информация табар ючюн, статьяны сюзюу бетине эмда иги статьяла айырылгъан бетге къарагъыз.