Черкесск

Википедия — эркин энциклопедияны статьясы.
Перейти к навигации Перейти к поиску
Черкесск
орус. Черкесск
Герби
Орналгъаны
Координатлары: 44°13′20″ N 42°03′27″ E / 44.222222° N 42.0575° E (G) (O) (Я)
Тенгизден мийиклиги: 900 метр т. м.
Сагъат бёлгеси: UTC+3, UTC+4 джай
Къралы: Россия Россия
Федерацияны субъекти: Къарачай-Черкесия Къарачай-Черкесия
Шахар бёлгеси: Черкесск шахар бёлге
Къуралгъанды: 1804 джыл
Шахар болгъанды: 1931 джыл
Картада кёрюнюмю:
##Черкесск (Россия)
Red pog.png
##Черкесск (Къарачай-Черкесия)
Red pog.png
Статистика билгиле
Халкъыны саны: 121 439[1] (2010)
Миллет къурамы: оруслула, къарачайлыла,
черкеслиле, абазалыла,
ногъайлыла, украинлиле эм башхала
Дин къурамы: муслиманла, христианла
Административ билгиле
Статусу: Шахар
Башчысы: Руслан Тамбиев
Телефон коду: +7 8782
Почта индекси: 3690xx
Автомобиль коду: 09

Черке́сск — Россида шахарды, Къарачай-Черкес Республиканы ара шахарады.

Кавказ тауланы этеклеринде, Къобан сууну онг джагъасында орналгъанды.

Тарихи[тюрлендир | кодну тюрлендир]

XIX ёмюр[тюрлендир | кодну тюрлендир]

1804 джыл 4-чю Хопёр полкну къазакълары бла, Къобан чек сызда аскер бетджан кибик къуралгъанды. Алайда 1790 джыл орус аскерле Германны башчылыгъы бла Батал-Пашаны башчылыгъында 40 минглик тюрк аскерлени къаушатхандыла.

1825 джылны къачында редутдан узакъ болмай Ставрополь губерниядан къазакъла стансеге тамал саладыла, атында да Баталпашинская атайдыла (къарачайча Пашинка ат джюрюгенди), джерлешим хорлагъанны тюл. хорланнганны аты бла аталгъаны бек сейирди.

1880 джылда Баталпашинская стансе уездни аралыгъы болады, 1886 джылдан башлаб а уа бёлюмге аралыкъ этедиле. Станседе мюрзеу сатыу айныйды, агъаз санагъатла къураладыла.

XX ёмюр[тюрлендир | кодну тюрлендир]

1918 джыл Баталпашинскаяны инарал Шкуро кючлейди. Станицаны къолгъа алгъандан сора ол мобилизация баямлайды. 1919 джылны 5-чи январында Шкурону аскерлери Нарсананы кючлейдиле, анда техника бла усталаны джыйыб, Шкуро Баталпашинскаяда Акъ аскерге кереклени чыгъарыуну башлайды. Деникинчилени къолларында Къарачай бла Черкес 1920 джылны джазына дери къаладыла. [2].

1922 джылдан башлаб стансе Къарачай-Черкес автоном областха аралыкъ болады. Область эки юлешиннгенинден сора, 1926 джылдан башлаб  — центр Черкес миллет округга, 1928 - 1957 джыллада уа — Черкес автоном областха аралыкъ этеди.

1931 джыл стансе шахар статусну алыб Баталпашинск атха ие болады.

1934 джыл Баталпашинск Сули́мов атны алады, ол заманда РСФСР-ни Совнаркомуну председатели Д. Е. Сулимовха аталыб. 1937 джылда Сулимовну тутадыла эмда ёлтюредиле, андан сора шахаргъа ол заманда СССР-ни ич ишлерини наркомуну аты бла Ежово-Черкесск ат бериледи, 1939 джыл Н. И. Ежов да туталыда, ол заманда шахарны атындан аны тукъумун къоратыб, бусагъатдагъы атын къоядыла.

1957 джыл къарачайлыла кёчкюнчюлюкден къайтхандан сора, алгъыннгы Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны джерлеринде джангыдан Къарачай-Черкес автоном область къуралады, Черкесск да аннга аралыкъ болады. 1991 джылдан бери уа Къарачай-Черкес Республика ара шахарыды.

Халкъы[тюрлендир | кодну тюрлендир]

2010 джылда баргъан бютеуроссия тергеуге кёре, Черкесскеде 121, 4 минг адам джашайды [1].

Джашагъанланы саны, адам
1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2009 джылны
январына[3]
2010 джылны
январына [4]
2010[1]
19 355 28 645 41 709 67 186 90 833 113 060 116 244 116 733 116 455 121 439

Миллет къурамы:

Миллет 2002 джыл, адам[5] 2010 джыл, адам[6]
оруслула 64 530 (55,5 %) 69 785 (54,7 %)
къарачайлыла 16 011 (13,8 %) 20 954 (16,4 %)
черкеслиле 14 672 (12,6 %) 16 836 (13,2 %)
абазалыла 9 473 (8,1 %) 10 505 (8,2 %)
ногъайлыла 1 755 (1,5 %) 1 872 (1,5 %)
украинлиле 1 520 (1,3 %) билги джокъ
тегейлиле 702 (0,6 %) билги джокъ
греклиле 470 (0,4 %) билги джокъ
башха миллетле 7 111 (6,1 %) 7 592 (6,0 %)

Шахарда 80 миллетни келечиси джашайды.

Экономикасы[тюрлендир | кодну тюрлендир]

  • Химия производство объединение
  • Заводла:
    • сууукълатыучу мешиналаны заводу
    • резин-техника затланы заводу
    • гитче-вольт аппаратураны заводу
    • цемент завод
    • Derways автомобиль завод

Белгиле[тюрлендир | кодну тюрлендир]