Кириллица

Эркин энциклопедия Википедияны статьясы.
Бери кёчерге: навигация, излеу
Кириллица
Типи: Консонант-вокал
Тилле: буруннгу славян, клиса-славян, орус, серб, болгар, македон, украин, къарачай-малкъар эм кёб башха тилле
Джазылгъаны: солдан онгнга
Тарихи
Къуралгъан джери: Къыбыла-Кюнчыгъыш Европа
Къурагъан: Охридчи Климент
Кирилл бла Мефодий
Кёзюую: IX ёмюрден башлаб
(бусагъатдагъы шекилинде XVI ёмюрню ахырындан башлаб)


Чыкъгъаны

Финикий алфавит
0Грек алфавит
00Кеч кириллица

Кодлары
Юникодну диапазону: U+0400 — U+04FF

U+0500 — U+052F
U+2DE0 — U+2DFF
U+A640 — U+A69F

ISO 15924: Cyrl

Cyrs (Эски кириллица)

Сурат юлгю
Текст юлгю

Кириллица — талай магъанасы болгъан терминди:

1) Эски-славян харифле: глаголица бла бирге эски-славян тилни буруннгу харифлигине саналады;

2) Кирилл алфавитле: эски-славян кириллицаны тамалында башха тил ючюн къуралгъан джазма система бла алфавитди.

Кириллицаны тамалында кёб славян тиллени алфавитлери къуралгъанды:

Аны тышында алгъыннгы СССР-ни халкъларыны асламысы да кириллицаны тамалында алфавитлеге кёчюрюлгендиле, бусагъатда Россия Федерацияны законларына кёре, Россияда джашагъан халкъланы тиллери да кирилл харифлени хайырланыргъа керекдиле.

Къуралыуу бла айныууну тарихи[тюрлендир]

IX ёмюрге дери славян тиллени джазмалары болгъанды деген билги джокъду. 863 джылгъа джууукъда Солундан (Салоникле) Константин (Кирилл) Философ бла Мефодий къарнашла византий император Михаил III буйругъу бла славян тилге джазманы къурагъандыла. Къарнашланы кюрешгенлери бла бу харифлик къыбыла славян джерледе бек джайылгъандыла, ол джайылыу Римни рахатсыз этгенлей тургъанды, алай бла 885 джыл Рим папа кириллицаны клисада джасакъ этгенди.

Болгармияда сыйылы патчах Борис 860 джыл христианлыкъны алгъанды. Андан башлаб Болгария славян джазманы джайылыууну аралыгъы болуб башлайды. Былайда биринчи китаб школ ачылады — Преслав китаб школ — анда дин китабланы кирил-мефодий оригиналлары джангыдан джазылгъандыла (Инджил, Забур (псалтырь), Абыстол, дууала), грек тилден джангы кёчюрюуле этиледи, бурурнгу славян тилде джангы чыгъармала чыгъадыла («О письменехъ Чрьноризца Храбра»).
Славян джазманы эм бек джайылгъан, «джашнагъан» заманына, Болгарияда патчах Уллу Симеонну (893927 дждж.) эмда аны джашы Борис патчахны башда заманлары саналады. Кечирек эски-славян тил Сербиягъа джайылады, X ёмюрню ахырында Киев Бийликде дин тил болады.
Эски-славян тил кюнчыгъыш славянланы къраллыкъларында дин тил болгъаны себебли, буруннгу орус тил джанындан кириу этиледи. Бу эски-славян тил кюнчыгъыш славян тилле бла къатышыб, бир тюрлю халгъа келеди.

Аллында кириллица бла кюнчгыъыш славянла, къыбыла славянланы бир къаууму эмда румынлыла хайырланнгандыла («румын кириллица»); заман бла аланы алфавитлери кеслерича тюрлене, айры халгъа келгендиле, алай а харифлени джазылыуу эмда орфографияны принциплери ушаш къалгъандыла (босанчица атлы кюнбатыш серб кириллица вариантны тышында) .

Кириллицаны харифлери[тюрлендир]

Биринчи кирилл алфавитни къурамы белгили тюлдю; «классика» эски-славян кириллица 43 харифден къуралады, алай а анда кечирек къуралгъан харифледа бардыла (ы, оу, йотланнганла). Кириллица саулайы бла грек алфавитни къошады кесине, алай а бир-бир грек харифле (кси, пси, фита, ижица) аллында болгъан орунларында тюлдюле, ахырына салыннгандыла. Грек алфавитде болмагъан кирилл харифлени бир къаууму джазылгъанлары бла глаголицаны харифлерине ушайдыла. Ц бла Ш ол заманны башха алфавитни харифлерине ушайдыла (арамей джазма, эфиоп джазма, копт джазма, чууут джазма, брахми) къайсы алфавитден келгенин белгилеген бек къыйынды. Б шекили бла В харифге ушайды, Щ Ш харифге. Диграфланы къурауну принциплери (ЪI харифден Ы, ОУ, йотланнганла) глаголица харифлени ызындан келеди.

Санланы джазыуда кириллицаны харифлери грек системадача хайырланады. Бек эски болуб, классика грек алфавитге огъунакъ кирмгене — сампи и стигма харифлени орнуна Ц (900) бла S (6) хайырланнгандыла; кечирек 90 белгилеген коппа да Ч хариф бла ауушдурулгъанды. Грек алфавитде болмагъан бир-бир харифле (сёз ючюн, Б, Ж), сан магъананы джюрютмегендиле.

Кириллицадагъы харифлени не энчи атлары болгъанды, неда грек алфавитден келген атланы джюрютгендиле (кси, пси); талай атны этимологиясы алкъын толу ачыкъланыб бошамагъанды. Кириллицаны баш белгилерини списогу:

Кириллицаны харифлери: новгородчу къайын къабукъда джазма № 591 (10251050 дждж.)
Украинаны славян джазмагъа -кириллицагъа аталыб чыгъарылгъан почта маркасы. 2005
Хариф Джазыл-
гъаны
Сан
магъанасы
Окъулууу Аты
А Early Cyrillic letter Azu.png 1 [а] аз
Б Early Cyrillic letter Buky.png [б] бу́ки
В Early Cyrillic letter Viedi.png 2 [в] ве́ди
Г Early Cyrillic letter Glagoli.png 3 [г] глаго́ль
Д Early Cyrillic letter Dobro.png 4 [д] добро́
Е, Є Early Cyrillic letter Yesti.png 5 [е] есть
Ж Early Cyrillic letter Zhiviete.png [ж'] живе́те
Ѕ Early Cyrillic letter Dzelo.png 6 [дз'] зело́
ʐ, З Early Cyrillic letter Zemlia.png 7 [з] земля́
И Early Cyrillic letter Izhe.png 8 [и] и́же (8-ричное)
І, Ї Early Cyrillic letter I.png 10 [и] и (10‑ричное)
К Early Cyrillic letter Kako.png 20 [к] ка́ко
Л Early Cyrillic letter Liudiye.png 30 [л] лю́ди
М Early Cyrillic letter Myslite.png 40 [м] мысле́те
Н Early Cyrillic letter Nashi.png 50 [н] наш
О Early Cyrillic letter Onu.png 70 [о] он
П Early Cyrillic letter Pokoi.png 80 [п] поко́й
Р Early Cyrillic letter Ritsi.png 100 [р] рцы
С Early Cyrillic letter Slovo.png 200 [с] сло́во
Т Early Cyrillic letter Tvrido.png 300 [т] тве́рдо
ОУ, Ү Early Cyrillic letter Uku.png (400) [у] ук
Ф Early Cyrillic letter Fritu.png 500 [ф] ферт
Х Early Cyrillic letter Khieru.png 600 [х] хер
Ѡ Early Cyrillic letter Otu.png 800 [о] оме́га
Ц Early Cyrillic letter Tsi.png 900 [ц’] цы
Ч Early Cyrillic letter Chrivi.png 90 [ч’] червь
Ш Early Cyrillic letter Sha.png [ш’] ша
Щ Early Cyrillic letter Shta.png [ш’т’] ([ш’ч’]) ща
Ъ Early Cyrillic letter Yeru.png [ъ] ер
Ы Early Cyrillic letter Yery.png [ы] еры́
Ь Early Cyrillic letter Yeri.png [ь] ерь
Ѣ Early Cyrillic letter Yati.png [æ], [ие] ять
Ю Early Cyrillic letter Yu.png [йу] ю
ΙΑ Early Cyrillic letter Ya.png [йа] А йотланнган
Ѥ Early Cyrillic letter Ye.png [йэ] Е йотланнган
Ѧ Early Cyrillic letter Yusu Maliy.png (900) н] юс гитче
Ѫ Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy.png н] юс уллу
Ѩ Early Cyrillic letter Yusu Maliy Yotirovaniy.png [йэн] юс йотланнган гитче
Ѭ Early Cyrillic letter Yusu Bolshiy Yotirovaniy.png [йон] юс йотланнган уллу
Ѯ Early Cyrillic letter Ksi.png 60 [кс] кси
Ѱ Early Cyrillic letter Psi.png 700 [пс] пси
Ѳ Early Cyrillic letter Fita.png 9 [θ], [ф] фита́
Ѵ Early Cyrillic letter Izhitsa.png 400 [и], [в] и́жица

Таблицада берилген хариф атла Россияда бусагъатдагъы клиса-славян тилде да джюрютюледиле.

Харифлени окъулууу диалектге кёре тюрленирге болгъанды. Ж, Ш, Ц харифле бурун заманлада джумушакъ тунакыла болгъандыла *(бусагъатда къатыдыла); Ѧ бла Ѫ аллында бурундан келген ачыкъ тауушла болгъандыла.

Славян халкъланы бусагъатдагъы кирилл алфавитлери[тюрлендир]

Беларуская А Б В Г Д Е Ё Ж З І Й К Л М Н
Български А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н
Македонски А Б В Г Д Ѓ Е Ж З Ѕ И Ј К Л Љ М Н
Русский А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н
Српски А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н
Українська А Б В Г Ґ Д Е Є Ж З И І Ї Й К Л М Н
Белорус О П Р С Т У Ў Ф Х Ц Ч Ш Ы Ь Э Ю Я
Болгар О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ь Ю Я
Македон Њ О П Р С Т Ќ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
Орус О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
Серб Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш
Украин О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ь Ю Я
  • 1990 джылгъа дери украин алфавит …ШЩЬЮЯ тюл …ШЩЮЯЬ бла бошалгъанды.
  • Белорус, македон эмда украин джазмада хариф саналмагъан эмда алфавитге кирмеген апострофхайырланады. Белорус эмда украин джазмалада ол (кириллица)|къаты белгини Ъ]] орнун тутады. Македон тилде уа Шва ачыкъ тауушду.
  • Болгар тилде Ъ — айрыучу белги тюлдю, айры ачыкъ тауушну белгисиди.

Эски (реформалагъа дери) граждан кирилл алфавитле[тюрлендир]

 Болгар 1945 дери А Б В Г Д   Е   Ж З И Й (І) К Л М Н О П Р С
 Орус 1918  дери А Б В Г Д   Е (Ё) Ж З И (Й) І К Л М Н О П Р С
 Серб XIX ё. арасына дери  А Б В Г Д Ђ Е   Ж З И Й І К Л М Н О П Р С
 Болгар 1945 дери Т   У Ф Х Ц Ч   Ш Щ Ъ (Ы) Ь Ѣ     Ю Я Ѫ (Ѭ) (Ѳ)  
 Орус 1918 дери Т   У Ф Х Ц Ч   Ш Щ Ъ Ы Ь Ѣ Э   Ю Я     Ѳ (Ѵ)
 Серб XIX ё. арасына дери  Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш (Щ) Ъ Ы Ь Ѣ (Э) Є Ю Я     (Ѳ) (Ѵ)

(Джаякълаулада хариф статусу болмагъан белгиле эмда белгиленнген датадан алгъаракъ хайырланыудан чыкъгъан харифле берилгендиле.)

Дунияда джайылыуу[тюрлендир]

Схемада кириллицаны дунияда джайылуу кёргюзюлгенди. Джашил -кириллица официал алфавитди, джарыкъ джашил -алфавитлени бириди.


Бусагъатда официал алфавит кибик бу къраллада хайырланады:

Къарачай-малкъар тил да 1938-39 джылладан башлаб кириллицаны тамалында харифле бла хайырланады

А а Б б В в Г г Гъ гъ Д д Дж дж Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л
М м Н н Нг нг О о П п Р р С с Т т
У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ
ъ Ы ы ь Э э Ю ю Я я

Кириллицаны кодировкасы[тюрлендир]

Юникодда кирилица[тюрлендир]

5.1 версиялы Юникодда тёрт бёлюм айрылгъанды:

аты кодланы диапазону (hex) ангылатыуу
Cyrillic 0400 045F ISO 8859-5 символла, 864 позициягъа ёрге кёчюрюлгендиле
0460 047F тарих харифле
0400 04FF кириллицаны хайырланнган тиллеге къошакъ символла
Cyrillic Supplement 0500 052F
Cyrillic Extended-A 2DE0 2DFF клиса-славян джазмада сатыр башы харифле
Cyrillic Extended-B A640 A69F тюрлю-тюрлю тарих харифле

Юникодда басымы бла кириллицада джазылгъан хариф джокъду, ол себебден аланы къурамлы этерге керек болады, - U+0301 («combining acute accent») символ басымлы ачыкъдан сора къошулады.

  0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
400 Ѐ Ё Ђ Ѓ Є Ѕ І Ї Ј Љ Њ Ћ Ќ Ѝ Ў Џ
410 А Б В Г Д Е Ж З И Й К Л М Н О П
420 Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
430 а б в г д е ж з и й к л м н о п
440 р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
450 ѐ ё ђ ѓ є ѕ і ї ј љ њ ћ ќ ѝ ў џ
460 Ѡ ѡ Ѣ ѣ Ѥ ѥ Ѧ ѧ Ѩ ѩ Ѫ ѫ Ѭ ѭ Ѯ ѯ
470 Ѱ ѱ Ѳ ѳ Ѵ ѵ Ѷ ѷ Ѹ ѹ Ѻ ѻ Ѽ ѽ Ѿ ѿ
480 Ҁ ҁ ҂ ҃ ҄ ҅ ҆   ҇   ҈   ҉ Ҋ ҋ Ҍ ҍ Ҏ ҏ
490 Ґ ґ Ғ ғ Ҕ ҕ Җ җ Ҙ ҙ Қ қ Ҝ ҝ Ҟ ҟ
4A0 Ҡ ҡ Ң ң Ҥ ҥ Ҧ ҧ Ҩ ҩ Ҫ ҫ Ҭ ҭ Ү ү
4B0 Ұ ұ Ҳ ҳ Ҵ ҵ Ҷ ҷ Ҹ ҹ Һ һ Ҽ ҽ Ҿ ҿ
4C0 Ӏ Ӂ ӂ Ӄ ӄ Ӆ ӆ Ӈ ӈ Ӊ ӊ Ӌ ӌ Ӎ ӎ ӏ
4D0 Ӑ ӑ Ӓ ӓ Ӕ ӕ Ӗ ӗ Ә ә Ӛ ӛ Ӝ ӝ Ӟ ӟ
4E0 Ӡ ӡ Ӣ ӣ Ӥ ӥ Ӧ ӧ Ө ө Ӫ ӫ Ӭ ӭ Ӯ ӯ
4F0 Ӱ ӱ Ӳ ӳ Ӵ ӵ Ӷ ӷ Ӹ ӹ Ӻ ӻ Ӽ ӽ Ӿ ӿ
500 Ԁ ԁ Ԃ ԃ Ԅ ԅ Ԇ ԇ Ԉ ԉ Ԋ ԋ Ԍ ԍ Ԏ ԏ
510 Ԑ ԑ Ԓ ԓ Ԕ ԕ Ԗ ԗ Ԙ ԙ Ԛ ԛ Ԝ ԝ Ԟ ԟ
520 Ԡ ԡ Ԣ ԣ
2DE0
2DF0 ⷿ
A640
A650
A660   ꙯
A670   ꙰   ꙱   ꙲  ꙼  ꙽
A680
A690

Джибериуле[тюрлендир]

Wikimedia Commons  Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Кириллица.